Εμπλούτισε τις γνώσεις σου και ενημερώσου για τα δικαιώματα σου στην ψηφιακή εποχή μέσα από εκπαιδευτικά κουίζ

Οι ερωτήσεις είναι αλληλένδετες με τη γνώση, καθώς όπως λέει και ο λαός μας «ρωτώντας πας στην πόλη». Όπως ήδη έχεις πληροφορηθεί από την ομάδα της Ηomo Digitalis, διανύουμε την πρώτη εβδομάδα του Ευρωπαϊκού Μήνα για την Ασφάλεια στον Κυβερνοχώρο. Εάν λοιπόν σου αρέσουν οι ερωτήσεις και τα εκπαιδευτικά ερωτηματολόγια και κουίζ, τότε αυτό το άρθρο θα σε οδηγήσει σε πολύ ενδιαφέρον υλικό και θα σε βοηθήσει να ενημερωθείς.

Κάθε φορά που χρησιμοποιείς το διαδίκτυο ένας νέος κόσμος, ο ψηφιακός, ξεδιπλώνεται μπροστά στα πόδια σου. Μέσω μίας σύνδεσης Internet έχεις πρόσβαση σε έναν ωκεανό πληροφοριών. Μπορείς να ενημερωθείς, να εκπαιδευτείς, να επικοινωνήσεις, και να διασκεδάσεις.

Ωστόσο, αυτός ο κόσμος δεν είναι μόνο ένας κόσμος ευκαιριών, αλλά και ένας κόσμος προκλήσεων και κινδύνων. Για να εκμεταλλεύεσαι λοιπόν στο έπακρον τις δυνατότητες που αυτός ο κόσμος σου προσφέρει, το κλειδί είναι η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση.

Ξεκινάμε λοιπόν το ταξίδι μας στην ευαισθητοποίηση με το πρώτο εκπαιδευτικό ερωτηματολόγιο της λίστας μας, αυτό της Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ). Η ΑΔΑΕ είναι μία από τις Ανεξάρτητες Αρχές που προβλέπονται από το Σύνταγμα της χώρας μας, και έχει σκοπό την προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών και την ασφάλεια των δικτύων και πληροφοριών. Πρόσφατα ανάρτησε στην ιστοσελίδα της ένα εκπαιδευτικό ερωτηματολόγιο με ερωτήσεις και προσφερόμενες απαντήσεις για ένα πλήθος σημαντικών ζητημάτων.

Εάν στο μυαλό σου τριγυρίζουν ερωτήματα σχετικά με κινδύνους που απορρέουν από την εγκατάσταση κακόβουλου λογισμικού στον υπολογιστή ή το κινητό σου, εάν έχεις υπόνοιες ότι η τηλεφωνική ή η διαδικτυακή σου επικοινωνία παρακολουθείται ή εάν θέλεις να μάθεις ποιoς είναι ο ενδεδειγμένος τρόπος αντίδρασης όταν λαμβάνεις απειλητικές ή προσβλητικές κλήσεις, τότε το εκπαιδευτικό ερωτηματολόγιο της ΑΔΑΕ θα σου δώσει τις σωστές κατευθυντήριες γραμμές.

Επόμενος σταθμός στο Οκτωβριανό ταξίδι μας  στην ευαισθητοποίηση, και ειδικά σχεδιασμένος για παιδιά και εκπαιδευτικούς, είναι η ποικιλία  κουίζ  γνώσεων και ευαισθητοποίησης  που έχει ετοιμάσει η ομάδα του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου­­­­ στο πλαίσιο της εκστρατείας SaferInternet4Kids (μετάφραση: Ασφαλέστερο Διαδίκτυο για τα παιδιά).

To Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου λειτουργεί υπό την αιγίδα του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ITE) και μέσω της ιστοσελίδας της εκστρατείας SaferInternet4kids ευαισθητοποιεί παιδιά, γονείς και εκπαιδευτικούς σχετικά με την ασφαλή χρήση του διαδικτύου και των εφαρμογών κοινωνικής δικτύωσης. Αν θέλεις να μάθεις για τα προσωπικά σου δεδομένα, το cyberbullying, την υπερβολική ενασχόληση με το διαδίκτυο, και άλλα πολλά πρέπει οπωσδήποτε να επισκεφτείς την ιστοσελίδα αυτή.

Τρίτος και τελευταίος σταθμός για το σημερινό μας ταξίδι, είναι το κουίζ για την Ασφάλεια Δικτύων και Πληροφοριών που έχει ετοιμάσει ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια Δικτύων και Πληροφοριών (ENISA). Το εν λόγω κουίζ είναι διαθέσιμο σε όλες τις γλώσσες των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και χωρίζεται σε δύο θεματικές, ιδιωτικότητα και γενική ασφάλεια. Κάνε το κουίζ εδώ και λάβε αναλυτικές απαντήσεις για ερωτήματα όπως: Είναι η ιδιωτική περιήγηση (incognito mode) πράγματι ιδιωτική; Με ποιον τρόπο μπορούν να σε επηρεάσουν τα botnet? Ποιες ανησυχίες εγείρουν τα cookies και τι είναι το VPN?

Φυσικά, η ομάδα της Homo Digitalis έχει εδώ και κάποιους μήνες ετοιμάσει για εσένα τον Οδηγό Ασφαλούς Πλοήγησης, ο οποίος εμπεριέχει βασικές πληροφορίες για τις ρυθμίσεις των συσκευών σου και τη γενική σου συμπεριφορά στο διαδίκτυο. Οπότε εάν δεν τον έχεις ήδη συμβουλευτεί, μην χάνεις χρόνο. Η ενημέρωση βρίσκεται μονάχα κάποια κλικ μακριά.


Ψηφιακή κληρονομιά: Τα ψηφιακά δεδομένα ως στοιχείο της κληρονομιάς αποβιώσαντος προσώπου

Εν έτει 2018 ο καθένας από εμάς προβαίνει σε ιδιαίτερα διευρυμένη χρήση του διαδικτύου, κατά την οποία σωρεύεται ένας τεράστιος όγκος ψηφιακών δεδομένων που μας αφορούν. Τα ψηφιακά αυτά δεδομένα προκύπτουν από δημιουργία προφίλ σε social media, από την διεύθυνση e-mail μας, από ιστοσελίδες που πιθανόν διατηρεί κάποιος για την επιχείρησή του (και όχι μόνο) κοκ. Τί συμβαίνει, όμως, με αυτά τα δεδομένα όταν κάποιος αποβιώσει;

Γράφει η Αγγελίνα Βλάχου*

Τι είναι η ψηφιακή κληρονομιά

Όταν το πρόσωπο στο οποίο αφορούν αποβιώσει, τα δεδομένα αυτά αποδίδονται συνολικά με τον όρο «ψηφιακή κληρονομιά». Ο διάλογος που έχει ανοίξει περί αυτής έχει λάβει μεγάλες διαστάσεις.

Σ’αυτό το αρχικό στάδιο, θα πρέπει να επισημανθεί πως τόσο οι εθνικές αλλά και οι ευρωπαϊκές προστατευτικές των προσωπικών δεδομένων νομοθετικές διατάξεις (συμπεριλαμβανομένου του πρόσφατου  Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων ή κοινώς GDPR στο στοιχείο άρ. 27 του προοιμίου του Κανονισμού 2016/679), αφορούν σε προσωπικά δεδομένα που ανήκουν σε φυσικά εν ζωή πρόσωπα.

Συγκεκριμένα, ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων καταλείπει στα κράτη-μέλη την ευχέρεια να αποφασίσουν εάν θα επεκτείνουν ή όχι την προστασία σε αποθανόντες. Υπάρχουν χώρες που έχουν ήδη προχωρήσει σε ανάλογη παροχή προστασίας (βλ. Δανία).

Προστατεύεται η ψηφιακή κληρονομιά;

Έτσι, ανακύπτει το νομικό (και πραγματικό) ζήτημα της δυνατότητας ή μη παροχής προστασίας, αλλά και της εν γένει νομικής μεταχείρισης, του όγκου των ψηφιακών δεδομένων που συναπαρτίζουν την ψηφιακή κληρονομία ενός προσώπου που έχει φύγει από τη ζωή.

Οι πιο διαδεδομένες πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης, έχουν ήδη έρθει αντιμέτωπες με την ανάγκη διευθέτησης του ανωτέρω ζητήματος και συγκεκριμένα με την απάντηση στο ερώτημα τι μέλλει γενέσθαι με τους λογαριασμούς των χρηστών τους που δεν είναι πλέον στη ζωή.

Οι υπάρχουσες δυνατότητες, είναι δύο, με ελάχιστες παραλλαγές και τροποποιήσεις ανάλογα με τους όρους και προϋποθέσεις της κάθε εταιρείας: Αφενός, υπάρχει η δυνατότητα της ολικής διαγραφής λογαριασμού, η οποία συνήθως παρέχεται συνήθως μόνο στους στενούς συγγενείς του θανόντος και συχνά απαιτείται η συμπλήρωση ηλεκτρονικής φόρμας και η προσκόμιση κάποιου σχετικού αποδεικτικού εγγράφου.

Αφετέρου, πλατφόρμες όπως το Facebook, το Twitter και το Instagram, παρέχουν παράλληλα και την δυνατότητα τροποποίησης ενός λογαριασμού σε  «ηλεκτρονικό μνημείο» (στην ελληνική εκδοχή του facebook αποδίδεται ως  λογαριασμός «εις μνήμην»), στο οποίο διατηρείται το προφίλ του προσώπου που απεβίωσε, με αφαίρεση κάποιων ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων, όπως είναι η διεύθυνση ή τα στοιχεία επικοινωνίας.

Επιπλέον, ειδικά το facebook στους λογαριασμούς αυτούς απενεργοποιεί και τις πληροφορίες σύνδεσης, με αποτέλεσμα εάν κάποιος επιθυμεί να εισέλθει στο λογαριασμό για να έχει πρόσβαση στα δεδομένα του θανόντος, να του εμφανίζεται το μήνυμα «Δεν μπορούμε να δώσουμε τα στοιχεία σύνδεσης ενός λογαριασμού “εις μνήμην”. Η σύνδεση στο λογαριασμού κάποιου άλλου παραβιάζει τις πολιτικές μας σε κάθε περίπτωση».

Η απόφαση σταθμός για τα ψηφιακά δεδομένα μετά θάνατον

Κατόπιν όλων των ανωτέρω, εύκολα διερωτάται κανείς τι γίνεται με την σωρεία ψηφιακών δεδομένων του προσώπου αυτού, που συγκεντρώνονται επί σειρά χρόνων και ιδίως στην περίπτωση που οι οικείοι του επιθυμούν να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτά, όπως συμβαίνει με τα υλικά και άυλα στοιχεία της κληρονομιάς του. Την απάντηση αυτή κλήθηκε να δώσει στις 12 Ιουλίου 2012 το Ομοσπονδιακό Δικαστήριο της Καρλσρούης στην Γερμανία. Η απόφαση αυτή, όπως είναι λογικό, δεν έχει καμία επίδραση στην ελληνική έννομη τάξη, αλλά σε κάθε περίπτωση αποτελεί μία από τις πρώτες νομολογιακές προσεγγίσεις του εν λόγω ζητήματος που παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον.

Ενώπιον του Δικαστηρίου, λοιπόν, ήχθη σε τελευταίο βαθμό η διαφορά μεταξύ των γονέων μίας άτυχης 15χρονης χρήστριας του facebook και της εταιρείας. Η διαφορά εκκίνησε από το γεγονός ότι μετά τον θάνατο της κόρης τους, οι γονείς που γνώριζαν τον κωδικό πρόσβασής της (καθώς αυτοί της είχαν δημιουργήσει το προφίλ υπό την συμφωνία και προϋπόθεση πως θα είχαν πρόσβαση και οι ίδιοι), θέλησαν να αναγνώσουν τις συνομιλίες της στο messenger ώστε να διαλευκάνουν εάν ο θάνατός της ήταν αυτοκτονία ή όχι. Η τροποποίηση του λογαριασμού σε «εις μνήμην» (άγνωστο από ποιόν) δεν τους το επέτρεψε κατά τα ανωτέρω και έτσι η υπόθεση ακολούθησε την δικαστική οδό.

Σε πρώτο βαθμό, η οικογένεια δικαιώθηκε, καθώς το πρωτοβάθμιο Δικαστήριο δέχτηκε πως οι νόμιμοι κληρονόμοι προσώπου που απεβίωσε κληρονομούν μαζί με τα λοιπά περιουσιακά του στοιχεία και τα ψηφιακά δεδομένα αυτού. Η κρίση αυτή ανετράπη στο Εφετείο, το οποίο προέταξε το δικαίωμα στο απόρρητο των επικοινωνιών των χρηστών που είναι εν ζωή και επικοινωνούσαν με την κόρη των διαδίκων και θεώρησε πως η άρση της απαγόρευσης πρόσβασης στα ψηφιακά της δεδομένα θα έπληττε υπέρμετρα το δικαίωμά τους αυτό.

Εν τέλει, το Ομοσπονδιακό Δικαστήριο συντάχθηκε με το πρωτοβάθμιο, κρίνοντας πως δεν δικαιολογείται διαφορετικός χειρισμός των ψηφιακών δεδομένων αποθανόντος προσώπου σε σχέση με τα λοιπά στοιχεία (περιουσιακά ή μη) που καταλείπει πίσω του και μεταβιβάζονται στους εν ζωή κληρονόμους του.

Συγκεκριμένα, διατυπώθηκε η κρίση ότι η ανήλικη είχε συνάψει συμβόλαιο χρήσης με την Facebook, το οποίο- λόγω του θανάτου της- μεταβιβάζεται στους γονείς-κληρονόμους της. Ως εκ τούτου, τα ψηφιακά δεδομένα χορηγήθηκαν στους γονείς και η ψηφιακή κληρονομιά εξομοιώθηκε με την «αναλογική», κρίθηκε δηλαδή πως ο λογαριασμός της κοπέλας στο μέσο κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να θεωρηθεί ως ένα από τα λοιπά περιουσιακά στοιχεία που κατέλειψε στους συγγενείς της.

Παρόλα αυτά, η απόφαση αυτή δεν είναι παρά μόνο η αρχή της σχετικής συζήτησης που έχει ανοίξει και το νομικό «τοπίο» παραμένει θολό.

Οι δύο όψεις του νομίσματος

Από τη μία σκοπιά, εμφανίζεται όντως πειστική η εξομοίωση ψηφιακής με αναλογική κληρονομιά, ιδίως αν αναλογιστεί κανείς πως μετά θάνατον καμία απαγόρευση δεν υφίσταται στην πρόσβαση σε γραπτή αλληλογραφία προσώπου. Από την άλλη, η ιδιαιτερότητα των ψηφιακών δεδομένων δεν μπορεί να αγνοηθεί, καθώς στην σύγχρονη καλπάζουσα τεχνολογικά εποχή, η μεταβίβαση τεράστιου όγκου ψηφιακών αρχείων σε πρόσωπα πέραν του αρχικού αποδέκτη, θέτει σε υπέρμετρη διακινδύνευση πληθώρα δικαιωμάτων (λόγου χάρη στο απόρρητο των επικοινωνιών, στα προσωπικά δεδομένα, στην προσωπικότητα) ιδιαίτερα διευρυμένου αριθμού προσώπων, πολύ μεγαλύτερου μάλιστα από αυτό που θα αφορούσε μία «παραδοσιακή» αλληλογραφία.

Τα πρόσωπα αυτά, φυσικά, δεν είναι άλλα από τους εν ζωή «συνομιλητές-ακολούθους-φίλους» του αποθανόντος. Ελλείψει σαφούς νομοθετικής πρόβλεψης (σε εθνικό ή ευρωπαϊκό επίπεδο) κρίνεται μάλλον προβληματικό να καλείται ο εκάστοτε Δικαστής να σταθμίσει κατά περίπτωση το επιτρεπτό ή μη της μεταβίβασης του ψηφιακού υλικού και ο φόβος έκδοσης αποφάσεων με εντελώς διαφορετική κρίση επί του θέματος είναι ιδιαίτερα υπαρκτός, καθόσον οι πλατφόρμες αυτές έχουν χρήστες- πολίτες Κρατών από όλα τα μήκη και πλάτη της Γης, με διαφορετικές νομοθεσίες και διαφορετικά δικαιϊκά συστήματα.

Η μόνη οδός φαίνεται να είναι η ενιαία- κατά το δυνατόν- ρύθμιση της υπό συζήτηση κατάστασης, όπως άλλωστε προτείνεται πάντα στα προβλήματα που ανέκυψαν κατά την ψηφιακή εποχή.  Το μόνο σίγουρο είναι πως η συζήτηση έχει μόλις ξεκινήσει.

* Η Αγγελίνα Βλάχου είναι δικηγόρος και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στο Δημόσιο Δίκαιο και την Πολιτική Επιστήμη από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Είναι υποψήφια διδάκτορας της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου.


Η ψηφοφορία της 12ης Σεπτεμβρίου που θα αλλάξει το διαδίκτυο

Οι Αλεξάνδρα Γιαννοπούλου* και Αιμιλία Γιβροπούλου* εξηγούν τι ψηφίστηκε στην ψηφοφορία της 12ης Σεπτεμβρίου για τα πνευματικά δικαιώματα στο Διαδίκτυο, πώς ψήφισαν οι Έλληνες Ευρωβουλευτές, τι σημαίνει αυτό για το μέλλον του διαδικτύου και πώς μπορούμε να δράσουμε όλοι.

Βρισκόμαστε ένα βήμα πριν από τη μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων. Όπως ανακοινώθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2016, η Πρόταση Οδηγίας για τη μεταρρύθμιση προβλέπει διάφορες ρυθμίσεις που αφορούν το περιεχόμενο στο διαδίκτυο. Με βάση αυτή, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κατέληξε σε μια ελαφρώς τροποποιημένη δική του πρόταση και στις 12 Σεπτεμβρίου το Κοινοβούλιο ψήφισε την δική του εκδοχή, ύστερα από μήνες διαπραγματεύσεων ανάμεσα στις αρμόδιες επιτροπές και τους αρμόδιους και σκιώδεις εισηγητές. Τα τρία νομοθετικά όργανα είναι πλέον έτοιμα να ξεκινήσουν τις τριμερείς διαπραγματεύσεις.

Η Πρόταση Οδηγίας όπως αυτή προτάθηκε από την Επιτροπή αφορά τη μεταρρύθμιση ολόκληρου του φάσματος των πνευματικών δικαιωμάτων για τη δημιουργία μιας ψηφιακής ενιαίας αγοράς. Έτσι, αν και δεν εστιάζει σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, περιέχει ποικίλες ρυθμίσεις που καλύπτουν τόσο τις εξαιρέσεις από τα πνευματικά δικαιώματα για τους εκπαιδευτικούς οργανισμούς όσο και τις συνθήκες αδειοδότησης πνευματικής ιδιοκτησίας κλπ. Τα άρθρα όμως που δημιούργησαν τις μεγαλύτερες αντιπαραθέσεις και που αξίζουν ιδιαίτερης προσοχής είναι τα Άρθρα 11 και 13, όπως έχουμε αναφέρει ήδη.

Τι ψηφίστηκε όμως, τι δεν ψηφίστηκε, και τι σημαίνει η ψήφος της 12ης Σεπτεμβρίου για τον αγώνα #SaveYourInternet;

Τι ψηφίστηκε  από την Ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Άρθρο 11

Συγγενικό Δικαίωμα για τους εκδότες ειδησεογραφικού περιεχομένου (393 ψήφοι υπέρ, 279 κατά). Δεν υπήρξε ονομαστική ψήφος για τις προταθείσες τροποποιήσεις, ως εκ τούτου δεν έχουμε αναλυτικά τις ψήφους από τους Έλληνες Ευρωβουλευτές.

Η Πρόταση Οδηγίας εισάγει ένα συγγενικό δικαίωμα για τους εκδότες ειδησεογραφικού περιεχομένου. Με το εν λόγω δικαίωμα οι εκδότες θα έχουν αποκλειστικό δικαίωμα στο κείμενο των ειδήσεων που θα δημοσιεύουν. Έτσι, η αναδημοσιοποίηση κάποιου αποσπάσματος του προστατευόμενου περιεχομένου θα απαιτεί τη ρητή άδεια των εκδοτών ειδήσεων.

Η εν λόγω ρύθμιση απειλεί την ελευθερία της πληροφορίας στο διαδίκτυο, μιας και η κοινοποίηση και αναδημοσίευση άρθρων ειδήσεων, δηλαδή γεγονότων, θα περιοριστεί σημαντικά και θα υπόκειται στον έλεγχο των εκδοτών.

Δεν ψηφίστηκε καμιά δικλείδα ασφαλείας σχετικά με τη χρήση μικρών αποσπασματικών κείμενα ή τη χρήση υπερσυνδέσμων (hyperlinks). Το κείμενο που ψηφίστηκε αναφέρει ότι η ρύθμιση δεν επεκτείνεται σε “mere hyperlinks” και “individual words”. Αυτό σημαίνει ότι μόνο η χρήση μιας λέξης του προστατευόμενου κειμένου ή υπερσυνδέσμων δεν θα απαιτεί την άδεια των εκδοτών. Με μια πρώτη ματιά μπορεί να νιώθουμε μια ανακούφιση. Δυστυχώς όμως, η εξαίρεση αυτή δεν προσφέρει καμία ασφάλεια, μιας και πολλές φορές ο υπερσύνδεσμος περιέχει τον τίτλο ή κάποιο μικρό απόσπασμα του προστατευόμενου άρθρου. Ως συνέπεια, η αναδημοσίευση του κειμένου ως υπερσυνδέσμου θα απαιτεί την αντίστοιχη άδεια του εκδότη.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει ήδη αναγνωρίσει εξαίρεση στην αναπαραγωγή αποσπασμάτων και άρα το σχετικό άρθρο της Πρότασης Οδηγίας παραμένει ασαφές ως προς το στόχο του.

Επίσης, οι νομοθεσίες που προβλέπουν αντίστοιχα δικαιώματα υπέρ των εκδοτών στη Γερμανία και την Ισπανία, όχι μόνο δεν έβαλαν στη θέση τους τις “ισχυρές πλατφόρμες”, που σύμφωνα με τα λεγόμενα της Επιτροπής, αποτελούν και το στόχο του νομοθετήματος, αλλά τους έδωσαν μεγαλύτερη ισχύ στις διαπραγματεύσεις.

Στην πρώτη περίπτωση, η Google δήλωσε τη θέλησή της να μην απεικονίζει στη σελίδα της μικρά αποσπάσματα των άρθρων, με αποτέλεσμα οι εκδότες να χορηγήσουν “λευκη άδεια”, δηλαδή δωρεάν, στη σελίδα προκειμένου να έχουν και πάλι αναγνωσιμότητα. Στην δεύτερη, η Google δεν μπόρεσε να φτάσει στο ίδιο σημείο διαπραγματεύσεων με τους εκδότες, με αποτέλεσμα η εφαρμογή Google News να κλείσει τελείως για τη χώρα αυτή. Αποδείχτηκε εν τέλει ότι οι ειδησεογραφικές σελίδες έχασαν διαφημιστικά έσοδα και αναγνωσιμότητα με συνέπεια την οικονομική τους δυσχέρεια.

Εναλλακτικές προτάσεις που είχαν τεθεί προς ψήφιση, πρότειναν την εξαίρεση μικρών αποσπασμάτων και την απλοποίηση της αδειοδότησης από τους εκδότες για την καλύτερη εφαρμογή των ήδη υπαρχόντων δικαιωμάτων τους.

Άρθρο 13

Ευθύνη διαδικτυακών πλατφορμών σχετικά με την πρόληψη παραβιάσεων πνευματικής ιδιοκτησίας με συνεπαγόμενη συνέπεια την υιοθεσία φίλτρων στο διαδίκτυο. (366 ψήφοι υπέρ – 297 κατά)

Το Άρθρο 13 προκάλεσε ισχυρές αντιδράσεις από την κοινωνία των πολιτών και όχι μόνο. Μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας, πρωτοπόροι στον τεχνολογικό χώρο του διαδικτύου αλλά και ο Ειδικός Εισηγητής των Ηνωμένων Εθνών για την προαγωγή και προστασία του δικαιώματος στην ελευθερία γνώμης και έκφρασης, David Kaye, κατέκριναν το άρθρο και πρότειναν την άμεση αφαίρεσή του από την Πρόταση Οδηγίας.

Ο λόγος είναι σαφής. Η Επιτροπή στην προσπάθειά της να καταπολεμήσει τις μεγάλες πλατφόρμες του διαδικτύου προώθησε την ιδέα της λήψης προληπτικών μέτρων για την καταπολέμηση των παραβάσεων πνευματικής ιδιοκτησίας στο διαδίκτυο. Η ιδέα αυτή από μόνη της δεν είναι κατακριτέα. Το πρόβλημα έγκειται στα μέσα που προτάθηκαν για την επίτευξη αυτού του στόχου.

Η Επιτροπή πρότεινε την υιοθέτηση τεχνολογικών μέσων και φίλτρων από τις διαδικτυακές πλατφόρμες που φιλοξενούν μεγάλο όγκο περιεχομένου προκειμένου αυτές να προλαμβάνουν τις παραβιάσεις. Το Κοινοβούλιο έβγαλε από το κείμενο την αναφορά στα τεχνολογικά μέσα αλλά έθεσε υπεύθυνες τις πλατφόρμες για το περιεχόμενο που φιλοξενούν και συνεπώς για τις παραβιάσεις των πνευματικών δικαιωμάτων που παρατηρούνται από το περιεχόμενο που ανεβάζουν οι χρήστες, προτρέποντάς τις πλατφόρμες να συνάψουν άδειες με όλους (όλους) τους δικαιούχους.

Στο σημείο αυτό αξίζει να γίνουν δύο παρατηρήσεις. Πρώτον, η εν ισχύ Οδηγία που αφορά στο ηλεκτρονικό εμπόριο, θέτει ευθύνη στις αντίστοιχες διαδικτυακές πλατφόρμες για το περιεχόμενο μόνο εφόσον έχουν λάβει γνώση ή είναι εύλογο να λάβουν γνώση αυτού, μιας και δεν είναι δυνατό να έχουν τον απόλυτο έλεγχο όλων των αναφορτώσεων χωρίς αυτό να οδηγήσει σε συνεχόμενη και ολοκληρωτική παρακολούθηση του διαδικτύου, κάτι που αναγνωρίστηκε ως παράνομο από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.

Δεύτερον, οι άδειες στις οποίες αναφέρεται η Πρόταση Οδηγίας είναι πρακτικά αδύνατον να συναφθούν. Πέρα από τις πασίγνωστες άδειες με τους σχετικούς οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης, οι πλατφόρμες θα πρέπει να συνάψουν ατομικές άδειες με όλους τους μικρότερους δημιουργούς που δεν ανήκουν σε κάποιο φορέα συλλογικής διαχείρισης. Επίσης, πολλοί καλλιτεχνικοί τομείς δεν εκπροσωπούνται από κάποιο φορέα συλλογικής διαχείρισης. Τέλος, είναι δύσκολο να αντιληφθούμε πώς οι άδειες θα συναφθούν με καλλιτέχνες που έχουν δημοσιεύσει τα έργα τους με ελεύθερες άδειες τύπου Creative Commons.

Στην ψήφο αυτή είχε αιτηθεί ονομαστική ψήφος. Έτσι γνωρίζουμε ότι οι Έλληνες Ευρωβουλευτές ψήφισαν ως εξής:

Υπέρ (+): Ανδρουλάκης, Γραμματικάκης, Κεφαλογιάννης, Κύρκος, Κύρτσος, Σπυράκη, Ζαγοράκης

Κατά (-): Χουντής, Επιτήδειος, Φουντούλης, Κούλογλου, Κούνεβα, Παπαδάκης, Παπαδημούλης, Σακοράφα, Συναδινός

Παρόντες/Παρούσες που απείχαν (0): Χρυσόγονος, Καϊλή, Μαριάς

Δεν ήταν παρόντες/παρούσες στην ψηφοφορία: Ζαριανόπουλος, Βόζεμπεργκ-Βρυωνίδη

Άρθρο 12α:

Δικαίωμα για τους διοργανωτές αθλητικών εκδηλώσεων (392 ψήφοι υπερ, 291 ψήφοι κατά)

Από το πουθενά εμφανίστηκε ένα καινούριο δικαίωμα για τους «διοργανωτές αθλητικών εκδηλώσεων». Ποιοι είναι αυτοί οι διοργανωτές και ποιά τα όρια αυτού το δικαιώματος παραμένει ασαφές. Το καινούριο αυτό δικαίωμα «τρύπωσε» στην Πρόταση προς το τέλος των διαπραγματεύσεων της JURI. Παρά την προσπάθεια από μερικούς σκιώδεις εισηγητές, η ρύθμιση παρέμεινε στο κείμενο και μάλιστα ψηφίστηκε από την Ολομέλεια… προς έκπληξη του αρμόδιου εισηγητή κου Axel Voss. Όπως δήλωσε ο ίδιος σε συνέντευξή του μετά την έκβαση της ψηφοφορίας, «αυτό ήταν λάθος», και πιστεύει – ή μάλλον ελπίζει – ότι η εν λόγω ρύθμιση θα απορριφθεί στις τριμερείς διαπραγματεύσεις.

Συνέπειες: οι διοργανωτές θα έχουν δικαιώματα πάνω σε οποιοδήποτε υλικό αναπαριστά την αθλητική εκδήλωση. Έτσι, φωτογραφίες, βίντεο, κλιπς, memes και ό,τι άλλο θα είναι παράνομο να δημοσιευθούν, παρουσιαστούν, αναπαραχθούν ή να αντιγραφούν από οποιονδήποτε. Αυτό μπορεί να επεκτείνεται από τη λήψη στιγμιότυπου ενός ποδοσφαιρικού αγώνα μέχρι και τη λήψη και δημοσίευση φωτογραφίας του παιδιού στην τελική εκδήλωση της σχολής χορού. Και αυτή η ρύθμιση αντίκειται σε προηγούμενη απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Από τους 751 Ευρωβουλευτές, 392 ψήφισαν υπέρ, 291 ψήφισαν κατά και 25 απείχαν. Οι Έλληνες Ευρωβουλευτές ψήφισαν ως εξής:

Υπέρ (+): Ανδρουλάκης, Γραμματικάκης, Κεφαλογιάννης, Κύρκος, Κύρτσος, Σπυράκη, Ζαγοράκης

Κατά (-): Χουντής, Κούλογλου, Κούνεβα, Μαριάς, Παπαδάκης, Παπαδημούλης, Σακοράφα, Χρυσόγονος

Παρόντες/Παρούσες που απείχαν (0): Επιτήδειος, Συναδινός, Φουντούλης, Καϊλή

Δεν ήταν παρόντες/παρούσες στην ψηφοφορία: Ζαριανόπουλος, Βόζεμπεργκ-Βρυωνίδη

Δεν ψηφίστηκε η εξαίρεση freedom of panorama:

Η ελευθερία του πανοράματος προτάθηκε αρχικά από την εισήγηση της MEP Julia Reda. Η αιτιολογία πίσω από την εξαίρεση αυτή βρίσκεται στο γεγονός ότι η υπάρχουσα νομοθεσία στα κράτη μέλη δεν είναι εναρμονισμένη όσον αφορά στη δυνατότητα δημοσίευσης εικόνας (φωτογραφία, βίντεο κ.α) που τραβήχτηκε σε δημόσιο χώρο και απεικονίζει κάποιο έργο προστατευόμενο από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Αυτό μπορεί να αφορά κάποιο άγαλμα (π.χ η μικρή γοργόνα της Κοπεγχάγης), κάποιο κτίριο με κάποια αρχιτεκτονική ιδιαιτερότητα ή ακόμα και η φωταγώγηση ενός κτιρίου (π.χ. η φωταγώγηση του Πύργου του Άιφελ).

Η ρύθμιση αυτή πότε έμπαινε και πότε έβγαινε από το κείμενο των διαπραγματεύσεων. Στο τελικό κείμενο που τέθηκε προς ψηφοφορία, η εν λόγω τροποποίηση καταψηφίστηκε με 383 Ευρωβουλευτες να είναι κατά και 290 υπερ της υιοθετησης της. Οι Έλληνες Ευρωβουλευτές ψήφισαν ως εξής:

Υπέρ (+): Χουντής, Κούλογλου, Κούνεβα, Μαριάς, Παπαδάκης, Παπαδημούλης, Σακοράφα, Χρυσόγονος

Κατά (-): Ανδρουλάκης, Γραμματικάκης, Επιτήδειος, Κεφαλογιάννης, Κύρκος, Κύρτσος, Σπυράκη, Συναδινός, Φουντούλης, Ζαγοράκης

Παρόντες/Παρούσες που απείχαν (0): Καϊλή

Δεν ήταν παρόντες/παρούσες στην ψηφοφορία: Ζαριανόπουλος, Βόζεμπεργκ-Βρυωνίδη

Δεν ψηφίστηκε εξαίρεση για το περιεχόμενο που δημιουργείται από τους χρήστες:

Η εξαίρεση αυτή αφορά στο περιεχόμενο το οποίο επεξεργάζονται οι χρήστες στο διαδίκτυο και είχε επίσης προταθεί από την Ευρωβουλευτή Julia Reda και είχε προταθεί στο τελικό κείμενο και από την Επιτροπή IMCO και την Επιτροπή CULT, με τη δεύτερη να προτείνει ένα πιο συντηρητικό κείμενο το οποίο όμως αναγνώρισε την ανάγκη προστασίας τέτοιων έργων όπως είναι π.χ. κάποιο gif, meme, αποσπάσματα κειμένου ή εικόνας με σκοπό την κριτική, την ψυχαγωγία, την παρωδία κ.ο.κ.

Στην ψηφοφορία η διαφορά ήταν πολύ μικρή με 343 να καταψηφίζουν την εξαίρεση και μόλις 317 να την υπερψηφίζουν. 47 Ευρωβουλευτές απείχαν. Οι Έλληνες Ευρωβουλευτές ψήφισαν ως εξής:

Υπέρ (+): Κούλογλου, Κούνεβα, Παπαδάκης, Παπαδημούλης, Σακοράφα, Χουντής, Χρυσόγονος

Κατά (-): Ανδρουλάκης, Γραμματικάκης, Επιτήδειος, Καϊλή, Κεφαλογιάννης, Κύρκος, Κύρτσος, Σπυράκη, Συναδινός, Φουντούλης, Ζαγοράκης

Παρόντες/Παρούσες που απείχαν (0): Μαριάς

Δεν ήταν παρόντες/παρούσες στην ψηφοφορία: Ζαριανόπουλος, Βόζεμπεργκ-Βρυωνίδη

Τέλος, η τελευταία ψήφος αφορούσε την ψήφιση υπέρ ή κατά της πρότασης όπως διαμορφώθηκε από την ψηφοφορία. 438 Ευρωβουλευτές ψήφισαν υπέρ, 226 ψήφισαν κατά και 39 απείχαν. Οι Έλληνες Ευρωβουλευτές ψήφισαν ως εξής:

Υπέρ (+): Ανδρουλάκης, Γραμματικάκης, Καϊλή, Κεφαλογιάννης, Κούλογλου, Κούνεβα, Κύρκος, Κύρτσος, Παπαδημούλης, Σπυράκη, Ζαγοράκης

Κατά (-):, Επιτήδειος, Σακοράφα, Συναδινός, Φουντούλης, Χουντής

Παρόντες/Παρούσες που απείχαν (0): Μαριάς, Παπαδάκης, Χρυσόγονος

Δεν ήταν παρόντες/παρούσες στην ψηφοφορία: Ζαριανόπουλος, Βόζεμπεργκ-Βρυωνίδη

Τα δύσκολα έρχονται

Είναι αλήθεια πως η συνήθης νομοθετική διαδικασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μια πολύπλοκη και χρονοβόρα διαδικασία. Βρισκόμαστε όμως ένα βήμα πριν το τέλος. Το αν αυτό το βήμα συνεπάγεται και το τέλος του διαδικτύου όπως το γνωρίζουμε σήμερα, θα το γνωρίζουμε μετά τη λήξη των τριμερών διαπραγματεύσεων. Το σίγουρο πάντως είναι ότι οι βάσεις με τις οποίες τα τρία νομοθετικά όργανα εισέρχονται στις διαπραγματεύσεις είναι αυστηρές, συντηρητικές και απειλούν θεμελιώδεις ελευθερίες και δικαιώματα των χρηστών του διαδικτύου.

Οι κινητοποιήσεις γύρω από το θέμα συνεχίζονται (βλ. SaveYourInternet). Η άσκηση πίεσης «μεταφέρεται» σε εθνικό επίπεδο. Αυτό σημαίνει πως μπορούμε όλοι μας να ζητήσουμε από τους αντιπροσώπους μας στην Ελλάδα να ζητήσουν δίκαιους κανόνες που θα σέβονται την ελευθερία της πληροφορίας και το δικαίωμα έκφρασης των χρηστών, και που δεν θα καταλήξουν σε ενδυνάμωση των δυνατών μόνο μερών της εξίσωσης.

*Η Αλεξάνδρα Γιαννοπούλου είναι διδάκτωρ Νομικής του University of Paris II Panthéon Assas και δικηγόρος. Εργάζεται ως ερευνήτρια στο Blockchain and Society Policy Lab, στο Institute for Information Law (IViR) του University of Amsterdam. Είναι επιστημονική συνεργάτης στο Humboldt Institute for Internet and Society (HIIG) στο Βερολίνο και στο Institute for Communication Sciences (CNRS-ISCC) στο Παρίσι.

*Η Αιμιλία Γιβροπούλου είναι δικηγόρος με LLM στο δίκαιο του Διαδικτύου και εργάζεται ως νομικός σύμβουλος σε ζητήματα ψηφιακής πολιτικής στην ομάδα Greens/EFA στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Στο παρελθόν έχει συνεργαστεί με τον μη-κυβερνητικό οργανισμό European Digital Rights.


"Φακέλωμα" στο Διαδίκτυο: Οφέλη και κίνδυνοι της δημιουργίας προφίλ

Γράφει ο Γιάννης Ντόκος*

Τα φυσικά και ψυχικά χαρακτηριστικά από τα οποία απαρτιζόμαστε όλοι οι άνθρωποι περιγράφουν όχι μόνο την εμφάνισή μας, αλλά και το χαρακτήρα, την ιδιοσυγκρασία, τη συμπεριφορά μας, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε απέναντι σε άτομα και καταστάσεις. Μπορεί να χαρακτηριστεί κανείς, επομένως, ως οξυδερκής, αθλητικός, ή συνεπής στις υποχρεώσεις του, βάσει των όσων παρατηρούν οι συνάνθρωποί του για τον ίδιο.

Ο ψηφιακός μας εαυτός

Με την επέκταση του Ίντερνετ και των σύγχρονων τεχνολογικών επιτευγμάτων, αυτοί οι χαρακτηρισμοί δεν περιορίζονται πλέον στο παραδοσιακό κοινωνικό περιβάλλον (όπως ένα σχολείο ή το οικογενειακό περιβάλλον κάποιου). Εισέρχονται πλέον και στο διαδίκτυο, το οποίο, με τη χρήση μέσων όπως τα κινητά τηλέφωνα, διευκολύνει τη συλλογή των στοιχείων του ατόμου, τα οποία του προσδίδουν έναν αντίστοιχο χαρακτηρισμό. Η δημιουργία προφίλ, συνεπώς, υπερβαίνει τον κατ’ εξοχήν φυσικό κόσμο και ανάγεται στα ηλεκτρονικά περιβάλλοντα που όλοι χρησιμοποιούμε, επηρεάζοντας έτσι τη ζωή μας με τρόπους που ίσως να μην αντιλαμβανόμαστε.

Τα πιο συνήθη παραδείγματα

Ένα παράδειγμα αυτής της «αόρατης» επιρροής αποτελεί η αγορά αεροπορικών εισιτηρίων διαδικτυακά. Τα ηλεκτρονικά καταστήματα παροχής τέτοιων εισιτηρίων δημιουργούν το προφίλ του κάθε χρήστη, το οποίο αποτελείται, μεταξύ άλλων, από τη μάρκα του υπολογιστή που ο χρήστης χρησιμοποιεί για την αγορά. Η χρήση ακριβού υπολογιστή (πχ. Apple) καταγράφεται αυτόματα, και ο χρήστης χρεώνεται περισσότερο για το εισιτήριο, με το σκεπτικό ότι, εφόσον είναι κάτοχος ακριβού υπολογιστή, έχει και την οικονομική ικανότητα να πληρώσει το ακριβότερο εισιτήριο.

Η δημιουργία προφίλ στον ηλεκτρονικό κόσμο συμβαίνει, συνήθως, με τον εξής τρόπο: μια ηλεκτρονική συσκευή, μέσω κατάλληλου λογισμικού και σύνδεσης στο διαδίκτυο, συλλέγει προσωπικά δεδομένα του χρήστη της (με, αλλά και κάποιες φορές δίχως τη γνώση και συγκατάθεση αυτού), τα οποία αποθηκεύονται σε ποικίλα μέσα, και αρχειοθετούνται ανάλογα με το περιεχόμενό τους.

Κλασσικό παράδειγμα είναι οι συστάσεις της υπηρεσίας YouTube, οι οποίες βασίζονται στις θεάσεις (views) του χρήστη και στη γενική διαδικτυακή του συμπεριφορά. Το YouTube καταγράφει αυτόματα κάθε βίντεο που ο χρήστης παρακολουθεί και δημιουργεί το αντίστοιχο προφίλ (πχ. Ο Γιάννης έχει παρακολουθήσει 70% βίντεο με θέμα σκύλους, και 30% βίντεο με θέμα το ποδόσφαιρο). Ανάλογα με το προφίλ του χρήστη, η υπηρεσία τού προωθεί υλικό η οποία αυτή κρίνει πως ανταποκρίνεται στο προφίλ αυτό (δηλαδή προώθηση στον Γιάννη περισσότερων βίντεο με σκύλους και λιγότερων σχετικά με το ποδόσφαιρο).

Η μία όψη του νομίσματος

Η δημιουργία τέτοιων προφίλ μπορεί να έχει και θετικές, μα και αρνητικές επιπτώσεις όταν εφαρμόζεται προκειμένου να κατηγοριοποιήσει κάποιον με βάση τα χαρακτηριστικά του (όπως είναι η εχεμύθεια, η φερεγγυότητα, η ενεργητικότητα ή οι μουσικές προτιμήσεις κάποιου). Στα θετικά της τεχνικής αυτής συγκαταλέγεται η χρήση του δημιουργημένου προφίλ προκειμένου να παρασχεθούν στο χρήστη προϊόντα και υπηρεσίες που πράγματι ταιριάζουν σε αυτόν. Επιπρόσθετα, το προφίλ δημιουργεί ευκολία χρήσης των πλατφορμών και υπηρεσιών που το επιστρατεύουν, μιας και ο χρήστης αποκτά πλέον μία ηλεκτρονική ταυτότητα η οποία τον βοηθά να πλοηγείται ευκολότερα στο διαδίκτυο και να εξυπηρετείται βάση αυτής (αυτό συμβαίνει με διαδικτυακά καταστήματα όπως το Amazon, στα οποία ο χρήστης λαμβάνει προτάσεις για προϊόντα που το σύστημα θεωρεί πως ανταποκρίνονται στο προφίλ του). Ο χρήστης, με άλλα λόγια, είναι ταυτοποιημένος με βάση τις πληροφορίες του προφίλ του.

Η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος

Η δημιουργία προφίλ ενός ατόμου, ωστόσο, έχει και αρνητικά. Αρχικά, το προφίλ ενός ατόμου είναι όσο καίριο και ακριβές, όσο τα δεδομένα που λαμβάνονται υπόψη για τη δημιουργία του, όπως και από την αποτελεσματικότητα του αλγορίθμου που το σύστημα συλλογής των σχετικών δεδομένων χρησιμοποιεί. Ανακριβή δεδομένα και αναποτελεσματικοί αλγόριθμοι θα φτιάξουν ένα προφίλ που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Οι επιπτώσεις

Οι επιπτώσεις των παραπάνω μπορεί να είναι ιδιαίτερα βαρυσήμαντες για ένα άτομο. Ένα ανακριβές προφίλ μπορεί να οδηγήσει στην παροχή και προώθηση ανεπιθύμητων υπηρεσιών, προϊόντων ή περιεχομένου, μπορεί όμως και να συνδράμει στη λήψη σημαντικών αποφάσεων εις βάρος κάποιου, οι οποίες έχουν ως αιτία το ανακριβές προφίλ. Αξίζει να σκεφτούμε τί επιπτώσεις μπορεί να έχει η άρνηση χορήγησης, εκ μέρους ενός τραπεζικού ιδρύματος, ενός αιτηθέντος δανείου, απόφαση η οποία βασίστηκε σε ανακριβή στοιχεία που απάρτιζαν το προφίλ του αιτούντος, τα οποία και χρησιμοποιήθηκαν για να γίνει η επεξεργασία του αιτήματος αυτού με ηλεκτρονικά μέσα.

Βεβαίως, η δημιουργία ενός προφίλ και ενδεχόμενη επικείμενη λήψη αυτοματοποιημένης απόφασης, δε συνεπάγεται αυτομάτως διακριτική μεταχείριση από το μέρος που δημιουργεί το προφίλ. Η διάκριση θα είναι ανάλογη της ακρίβειας του δημιουργημένου προφίλ μέσα από τη συλλογή και επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων ενός ατόμου. Ούτε όμως είναι εγγυημένη αυτή η ακρίβεια. Όπως θα δούμε σε μελλοντικό άρθρο, η σωστή και ακριβής επεξεργασία προσωπικών δεδομένων, όπως και η δημιουργία αντίστοιχου προφίλ από ηλεκτρονικά υπολογιστικά συστήματα, είναι όσο ισχυρά και καίρια, όσο η αμεροληψία και ακεραιότητα των αλγορίθμων που χρησιμοποιούν.

Συμπερασματικά, παρατηρούμε ότι οι κύριοι κίνδυνοι τέτοιων πρακτικών είναι δύο: πρώτον, η ενδεχόμενη λήψη σημαντικών αποφάσεων για το εμπλεκόμενο άτομο, και δεύτερον, η πιθανή ανακρίβεια η οποία να διακρίνει ένα προφίλ, λόγω α) συλλογής μη σχετικών δεδομένων ή β) η χρήση μεροληπτικών αλγορίθμων και υπολογιστικών μεθόδων. Σε κάθε περίπτωση, η γνώση της ύπαρξης και της φύσης των πρακτικών αυτών αποτελούν μια πρώτη γραμμή άμυνας κατά των αρνητικών επιπτώσεών τους.

Αν το θέμα το άρθρου σε ενδιαφέρει, μπορείς να μάθεις περισσότερες πληροφορίες διαβάζοντας μία εμπεριστατωμένη ακαδημαϊκή εργασία εδώ.

*Ο Γιάννης Ντόκος είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών στον τομέα Νομικής και Τεχνολογίας (Law & Technology). Εδρεύει στην Ολλανδία, ασχολείται επαγγελματικά με την προστασία προσωπικών δεδομένων, και είναι υπέρμαχος της, καθώς και των ψηφιακών δικαιωμάτων εν γένει.


Ξετυλίγοντας το κουβάρι: Μεταρρύθμιση στο Δίκαιο της Πνευματικής Ιδιοκτησίας

Γράφουν οι Αλεξάνδρα Γιαννοπούλου* και Αιμιλία Γιβροπούλου*.

Η διαχείριση της πνευματικής ιδιοκτησίας στο διαδίκτυο αποτελεί από τα πλέον αμφιλεγόμενα νομοθετικά ζητήματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα τελευταία χρόνια έχει γίνει εμφανές πως η δημιουργία μιας ενιαίας ψηφιακής αγοράς απαιτεί τη δημιουργία ενός νομοθετικού πλαισίου που εναρμονίζει τους κανόνες που εφαρμόζονται στα κράτη μέλη.

Η πρώτη προσπάθεια τέτοιας εναρμόνισης έγινε το 2001 με την ψήφιση της Ευρωπαϊκής Οδηγίας για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας. Η εν λόγω Οδηγία όμως δεν πέτυχε τον στόχο της.

Από το 2001 και μετά, η τεχνολογία εξελίσσεται ραγδαία και η έλλειψη σύγχρονων ρυθμίσεων ήταν εμφανής και αναγκαία. Για τον λόγο αυτό με την εισήγησή της και την αναφορά που ψηφίστηκε στο Κοινοβούλιο, η Ευρωβουλευτής Julia Reda κάλεσε τους νομοθέτες να “ξεσκονίσουν” τους αναχρονικούς κανόνες της Οδηγίας και να προβούν στις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις.

Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του 2016 όχι μόνο δεν εναρμονίζει τα δίκαια των κρατών μελών ενσωματώνοντας τις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις, αλλά προβλέπει επιπλέον κανόνες οι οποίοι είναι επικίνδυνοι για τη δομή και λειτουργία του διαδικτύου όπως το γνωρίζουμε σήμερα, καθώς και για το θεμελιώδες δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης.

Τα επίμαχα άρθρα της Πρότασης Οδηγίας

Τα αμφισβητούμενα άρθρα του επίμαχου κειμένου είναι τα άρθρα 11 και 13. Το πρώτο εισάγει ένα νέο αποκλειστικό δικαίωμα υπέρ των εκδοτών Τύπου και το δεύτερο δημιουργεί την υποχρέωση σε πλατφόρμες που αποθηκεύουν και που δίνουν πρόσβαση σε περιεχόμενο, να συνάπτουν άδειες για τη δημοσίευση του περιεχομένου αυτού από χρήστες ή να εμποδίζουν τη διαθεσιμότητά του με την εισαγωγή αλγορίθμων αυτόματου φιλτραρίσματος που θα εντοπίζουν τις παραβιάσεις πνευματικών δικαιωμάτων.

Υπάρχει ευρεία επιστημονική ομοφωνία στην κριτική των αμφισβητούμενων άρθρων. Το άρθρο 11 προτείνει την εισαγωγή γειτονικού δικαιώματος υπέρ των εκδοτών Τύπου και μπορεί να δημιουργήσει αποκλειστικά δικαιώματα, ακόμη και σε μικρά αποσπάσματα ή τίτλους ειδήσεων. Η επαναχρησιμοποίηση αυτών των αποσπασμάτων θα απαιτεί έτσι ρητή άδεια των εκδοτών.

Παρά τα υποσχόμενα οφέλη του, το άρθρο 11 θα εμποδίσει σημαντικά την ελεύθερη ροή πληροφοριών που είναι ζωτικής σημασίας για μια δημοκρατική κοινωνία. Ταυτόχρονα, οι καταστροφικές συνέπειες του άρθρου 13 στην ελευθερία της έκφρασης και η ασάφεια στον τρόπο εφαρμογής των αυτόματων φίλτρων περιεχομένου δικαιολογούν την ανησυχία των πολιτών σχετικά με τις επιταγές του άρθρου.

Η νομοθετική διαδικασία και η ψήφος της Τετάρτης

Σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά την πρόταση της Επιτροπής, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο έχουν σειρά να συσκεφτούν και μετά την πρώτη ανάγνωση να προτείνουν μεταρρυθμίσεις στην πρόταση της Επιτροπής.

Στο Κοινοβούλιο η αρμόδια επί της ουσίας επιτροπή για τον εν λόγω φάκελο είναι η Επιτροπή Νομικών Θεμάτων (JURI), η οποία έπειτα από τη λήψη γνωμοδοτήσεων κι από άλλες επιτροπές (LIBE, IMCO, ITRE, CULT), ολοκλήρωσε και παρουσίασε την πρόταση της τον περασμένο Ιούλιο την οποία απέρριψε η Ολομέλεια του Κοινοβουλίου, με την πλειοψηφία 318 Ευρωβουλευτών να ψηφίζουν ενάντια στην πρόταση της. Ως αποτέλεσμα, η Πρόταση της JURI δεν μπορούσε να συνεχίσει σύμφωνα με τη συνήθη διαδικασία στις τριμερείς συναντήσεις μεταξύ των τριών νομοθετικών οργάνων.

Η πρόταση επέστρεψε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων της JURI αλλά επιπρόσθετα, η πρόταση άνοιξε σε όλους του Ευρωβουλευτές οι οποίοι μπορούν να υποβάλλουν τις δικές τους προτάσεις για το κείμενο. Η Ολομέλεια θα συσκεφθεί την Τετάρτη 12 Σεπτεμβρίου στο Στρασβούργο προκειμένου να ψηφίσει το τελικό κείμενο, το οποίο και θα αποτελέσει την τελική πρόταση με την οποία το Κοινοβούλιο θα εισέλθει στις τριμερείς συναντήσεις. Οι προτάσεις που θα ψηφιστούν την Τετάρτη ξεπερνούν τις 200.

Δράσεις – Πώς μπορείς να επηρεάσεις την ψήφο της Τετάρτης

Από την δημοσίευση της Πρότασης Οδηγίας από την Επιτροπή το 2016 μέχρι και σήμερα, πολλοί φορείς της κοινωνία των πολιτών, ακαδημαϊκοί, και πρωτοπόροι στο χώρο των νέων τεχνολογιών έχουν εκφράσει την εναντίωση τους τόσο στο κείμενο της Επιτροπής όσο και στο κείμενο που τελικά καταψηφίστηκε από την Ολομέλεια τον περασμένο Ιούλιο.

Ανάμεσά στους φορείς της κοινωνίας των πολιτών είναι ο μη-κυβερνητικός οργανισμός European Digital Rights που ασχολείται με τα ψηφιακά δικαιώματα στην Ευρώπη, και ο οργανισμός προστασίας των καταναλωτών στην Ευρώπη, BEUC. Επίσης, πρωτοπόροι του διαδικτύου, όπως ο ιδρυτής του World Wide Web Tim Berners-Lee και ο συνιδρυτής της Wikipedia Jimmy Wales, καθώς επίσης και όργανα όπως ο Ειδικός Εισηγητής των Ηνωμένων Εθνών για την προαγωγή και προστασία του δικαιώματος στην ελευθερία γνώμης και έκφρασης David Kaye έχουν επισημάνει τις αρνητικές συνέπειες που θα επιφέρουν τόσο το αρχικό κείμενο της Επιτροπής, αλλά και το μετέπειτα κείμενο της JURI,  στη δομή και τη λειτουργία του διαδικτύου.

Στην Ελλάδα, ο μη κυβερνητικός οργανισμός ΕΕΛΛΑΚ βρίσκεται επίσης σε εγρήγορση και ενημερώνει συχνά μέσα από τη διαδικτυακή του πλατφόρμα σχετικά με τις εξελίξεις.

Όπως έχουμε ήδη αναφέρει, η άσκηση πίεσης από τους πολίτες προς το εκλεκτό σώμα του Κοινοβουλίου δεν πέρασε απαρατήρητη τις στιγμές πριν την ψήφο του Ιουλίου. Με τις επόμενες Ευρωεκλογές να βρίσκονται μόλις 8 μήνες μακριά, η ενεργός δράση των πολιτών είναι αναγκαία και χρήσιμη. Η Homo Digitalis έστειλε το δικό της μήνυμα στους Έλληνες Ευρωβουλευτές και πολλοί πολίτες επιχείρησαν παρόμοια επικοινωνία με τους εκπροσώπους μας στο Κοινοβούλιο.

Η κινητοποίηση #SaveYourInternet που εστιάζει στην διαγραφή του Άρθρου 13, προσφέρει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες και τα εργαλεία για την διευκόλυνση της επικοινωνίας με τους Ευρωβουλευτές. Η έκβαση της ψήφου της Τετάρτης παραμένει ασαφής. Η συμμετοχή όμως των πολιτών είναι σημαντική και απαραίτητη καθώς μπορεί να επηρεάσει το τελικό αποτέλεσμα και να ευαισθητοποιήσει το νομοθέτη.

Για την εκτενέστερη παρακολούθηση των εξελίξεων μπορείτε να ακολουθείτε τις δημοσιεύσεις μας, και τις ενημερώσεις της σκιώδους εισηγήτριας Julia Reda. Στο twitter οι συζητήσεις εξελίσσονται σε συνδυασμό με τα hashtags #SaveYourInternet και #FixCopyright.

*Η Αλεξάνδρα Γιαννοπούλου είναι διδάκτωρ Νομικής του University of Paris II Panthéon Assas και δικηγόρος. Εργάζεται ως ερευνήτρια στο Blockchain and Society Policy Lab, στο Institute for Information Law (IViR) του University of Amsterdam. Είναι επιστημονική συνεργάτης στο Humboldt Institute for Internet and Society (HIIG) στο Βερολίνο και στο Institute for Communication Sciences (CNRS-ISCC) στο Παρίσι.

*Η Αιμιλία Γιβροπούλου είναι δικηγόρος με LLM στο δίκαιο του Διαδικτύου και εργάζεται ως νομικός σύμβουλος σε ζητήματα ψηφιακής πολιτικής στην ομάδα Greens/EFA στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Στο παρελθόν έχει συνεργαστεί με τον μη-κυβερνητικό οργανισμό European Digital Rights.


Γιατί η μικρή αδερφή του GDPR πρέπει να σε απασχολεί ως πολίτη;

Η επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων από την αστυνομία και τις άλλες εθνικές αρχές επιβολής του νόμου

Γράφει ο Λευτέρης Χελιουδάκης

Ο  Γενικός Κανονισμός 2016/679 για την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων (GDPR) μονοπωλεί το ενδιαφέρον το τελευταίο διάστημα. Ίσως, έχεις ήδη διαβάσει άρθρα της Homo Digitalis για τον GDPR και τα δικαιώματα που απορρέουν από αυτόν για εσένα, ή έχεις δει σχετικά άρθρα σε εφημερίδες, ειδησεογραφικές ιστοσελίδες κ.ο.κ.

Τι γνωρίζεις όμως για την μικρή αδερφή του GDPR, την Οδηγία 2016/680; Πιθανότατα τίποτα.

Η Ευρωπαϊκή Οδηγία 2016/680 ρυθμίζει ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, το οποίο πρέπει να αφορά κάθε πολίτη ενός δημοκρατικού πολιτεύματος. Συγκεκριμένα, αφορά σε επεξεργασία δεδομένων από τις εθνικές αρχές επιβολής του νόμου για τους σκοπούς της πρόληψης, διερεύνησης, ανίχνευσης ή δίωξης ποινικών αδικημάτων ή της εκτέλεσης ποινικών κυρώσεων.

Ποιες είναι όμως αυτές οι αρχές; Η Ελληνική Αστυνομία, το Λιμενικό Σώμα – Ελληνική Ακτοφυλακή, καθώς και η Ειδική Γραμματεία του Σώματος Δίωξης Οικονομικού Εγκλήματος (Ε.Γ. Σ.Δ.Ο.Ε.) η οποία υπάγεται στο Υπουργείο Οικονομικών αποτελούν κάποιες από αυτές. Επίσης, η Οδηγία 2016/680 εφαρμόζεται και στις δραστηριότητες των εθνικών δικαστικών αρχών.

Ωστόσο, όσον αφορά στις εθνικές δικαστικές αρχές, πράξεις και διαδικασίες επεξεργασίας οι οποίες αφορούν δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που περιέχονται σε δικαστικές αποφάσεις ή σε αρχεία σχετικά με ποινικές διαδικασίες μπορούν να προσδιορίζονται από το κάθε κράτος μέλος της Ε.Ε. μέσω των εθνικών κανόνων περί ποινικών διαδικασιών (όπως  π.χ. τον κώδικα ποινικής δικονομίας στην Ελλάδα).

Οι ίδιο εθνικοί κανόνες θα πρέπει να ρυθμίζουν την άσκηση των δικαιωμάτων ενημέρωσης, πρόσβασης, διόρθωσης, διαγραφής και περιορισμού της επεξεργασίας των προσωπικών δεδομένων στο πλαίσιο ποινικής έρευνας και ποινικής διαδικασίας ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων.

Επιπλέον, προκειμένου να διασφαλίζεται η ανεξαρτησία των δικαστών κατά την άσκηση των δικαιοδοτικών καθηκόντων τους, οι εθνικές εποπτικές αρχές (π.χ. η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα στην Ελλάδα) δεν έχουν δικαιοδοσία επί της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα όταν τα δικαστήρια ενεργούν υπό τη δικαιοδοτική τους αρμοδιότητα.

Ακόμα, τα κράτη μέλη της Ε.Ε. μπορούν να προβλέψουν οι εθνικές εποπτικές αρχές να μην έχουν αρμοδιότητες ούτε επί της επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων από άλλες ανεξάρτητες δικαστικές αρχές οι οποίες ενεργούν στο πλαίσιο της δικαιοδοτικής τους αρμοδιότητας, όπως τις εισαγγελικές αρχές.

Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να τονίσουμε ότι η τήρηση των κανόνων της Οδηγίας 2016/680 από τα δικαστήρια και άλλες ανεξάρτητες δικαστικές αρχές θα πρέπει να υπόκειται πάντα σε ανεξάρτητο έλεγχο, σύμφωνα με το άρθρο 8 παράγραφος 3 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Γιατί λοιπόν η Οδηγία 2016/680 αποτελεί ένα σημαντικό νομοθέτημα;

Ο πρώτος λόγος είναι ότι αντικαθιστά ένα πολύ φτωχό νομικό πλαίσιο, την Απόφαση Πλαίσιο 2008/977/ΔΕΥ, η οποία δυστυχώς είχε ένα πολύ περιορισμένο πεδίο εφαρμογής (διασυνοριακή ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ των αρχών επιβολής του νόμου των κρατών μελών) και δεν κρατούσε τις αναγκαίες ισορροπίες μεταξύ των αναγκών των αρχών επιβολής του νόμου στο πλαίσιο των ερευνών τους και των δικαιωμάτων των προσώπων που βρίσκονταν στο επίκεντρο των τελευταίων. Ως αποτέλεσμα οι νομικές αρχές που πλαισίωναν την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων δεν ήταν σεβαστές και τα δικαιώματα των υποκειμένων των δεδομένων ήταν αισθητά αποδυναμωμένα.

Ο δεύτερος λόγος είναι ότι αποτελεί το πρώτο βήμα για να απολαμβάνουν οι κάτοικοι των διαφόρων κρατών μελών ένα ίσο επίπεδο προστασίας όταν τα προσωπικά τους δεδομένα επεξεργάζονται από την αστυνομία ή άλλες εθνικές αρχές επιβολής του νόμου. Για πρώτη φορά ένα νομοθέτημα έρχεται για να ρυθμίσει ενιαία στην Ευρωπαϊκή Ένωση τον τρόπο με τον οποίο ο αστυνόμος του τμήματος της γειτονίας σου, ο συνοριοφύλακας κ.ο.κ. μπορεί να επεξεργάζεται τα προσωπικά σου δεδομένα. Επομένως, οι διατάξεις τις Οδηγίας 2016/680 θα πρέπει να προβλέπουν όταν μεταφερθούν στο Ελληνικό Δίκαιο με σαφήνεια τον τρόπο με τον οποίο θα μπορείς να εξασκήσεις τα δικαιώματά σου ενώπιον της αστυνομίας ή των άλλων αρχών επιβολής του νόμου.

Σίγουρα, σε σχέση με τον GDPR τα δικαιώματα σου και οι νομικές αρχές που ισχύουν κατά την επεξεργασία των δεδομένων σου είναι αισθητά αποδυναμωμένες.

Ωστόσο, υπάρχουν και διατάξεις στις οποίες η Οδηγία 2016/680 προβλέπει ένα αυστηρότερο πλαίσιο από τον GDPR. Για παράδειγμα, οι καταχωρήσεις (Άρθρο 25) αποτελούν μία από αυτές τις διατάξεις. Χάρη σε αυτές όταν κάποιος αστυνομικός αναζητά ή κοινολογεί πληροφορίες για εσένα, θα πρέπει να καταχωρείται σε αρχείο τόσο η ταυτότητά του, όσο και η αιτιολογία  της πράξης του και η ακριβής ημερομηνία και ώρα που αυτή έλαβε χώρα. Έτσι, αυτά τα αρχεία των καταχωρήσεων μπορούν μετέπειτα να χρησιμοποιηθούν για την επαλήθευση της νομιμότητας της επεξεργασίας, και τη διασφάλιση της ακεραιότητας και της ασφάλειας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα στο πλαίσιο των ποινικών διαδικασιών. Οι καταχωρήσεις επομένως, αποτελούν μία πρόσθετη υποχρέωση, που συπληρώνει εκείνη της απλής τήρησης αρχείων των δραστηριοτήτων επεξεργασίας (Άρθρο 24 Οδηγίας 2016/680 και άρθρο 30 GDPR).

Προσοχή! Η Οδηγία 2016/680 δεν αφορά σε επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων σου από υπηρεσίες πληροφοριών των κρατών μελών της Ε.Ε., όπως την Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (Ε.Υ.Π.) στην Ελλάδα. Αυτό συμβαίνει επειδή η Οδηγία 2016/680 είναι κανόνας του Δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το εν λόγω Δίκαιο δεν έχει ως αντικείμενό του ζητήματα εθνικής ασφάλειας. Αντίθετα αυτά παραμένουν στην αποκλειστική νομοθετική ευθύνη του κάθε κράτους μέλους της Ε.Ε. Ωστόσο, σε αυτή τη τελευταία περίπτωση το εθνικό Δίκαιο πρέπει να είναι εναρμονισμένο με το Δίκαιο του Συμβουλίου της Ευρώπης, και συγκεκριμένα με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) και με τη Σύμβαση για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της αυτόματης επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα («Σύμβαση 108»), η οποία έχει ως πεδίο εφαρμογής και τη δράση των εθνικών υπηρεσιών πληροφοριών.

Η Οδηγία 2016/680 πρέπει να ενσωματωθεί από το κάθε κράτος μέλος της Ε.Ε. στο εθνικό του δίκαιο, και η εν λόγω ενσωμάτωση είναι ιδιαίτερη σημαντική για την ερμηνεία των διατάξεων της σε εθνικό επίπεδο. Αν και τα κράτη μέλη θα έπρεπε να είχαν θεσπίσει και δημοσιεύσει, το αργότερο έως τις 6 Μαΐου 2018, τις αναγκαίες εθνικές νομοθετικές διατάξεις για να συμμορφωθούν με την Οδηγία αυτή, έως και την ημέρα δημοσίευσης του παρόντος άρθρου η Ελλάδα δεν έχει προχωρήσει σε υιοθέτηση αντίστοιχου νόμου. Από τα άλλα κράτη μέλη της ΕΕ, μόνο η Τσεχία, η Ιρλανδία, η Κροατία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Αυστρία, το Λουξεμβούργο, η Μάλτα, η Πορτογαλία, η Γερμανία, η Λιθουανία, η Σουηδία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Σλοβακία το έχουν πράξει έως σήμερα.

Η Homo Digitalis παρακολουθεί στενά την πορεία του Σχεδίου Νόμου για την Προστασία Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα σε εφαρμογή του Κανονισμού (ΕΕ) 2016/679 και ενσωμάτωση της Οδηγίας 2016/680/ΕΕ. Επομένως, όταν η διαδικασία ολοκληρωθεί και ψηφισθούν οι τελικές διατάξεις, η Homo Digitalis θα σε ενημερώσει με ακρίβεια τόσο για τα δικαιώματα σου, όσο και για τις υποχρεώσεις των αρχών επιβολής του νόμου.


Υπάρχουν όρια στην ελευθερία της έκφρασης στο Διαδίκτυο;

Γράφει ο Κωνσταντίνος Κακαβούλης

Μπορώ να εκφράζω οτιδήποτε σκέφτομαι ή πιστεύω οπουδήποτε στο Διαδίκτυο; Υπάρχουν όρια σε αυτό μου το δικαίωμα;

Αν περιμένετε στο τέλος του άρθρου να διαβάσετε ότι τα όρια της ελευθερίας της έκφρασης στο Διαδίκτυο κυμαίνονται ανάμεσα στο σημείο Α και στο σημείο Β, τότε θα απογοητευτείτε. Παρόλαυτα, αν συνεχίσετε να διαβάζετε μέχρι τέλους, θα συνειδητοποιήσετε ότι υπάρχουν όρια στην ελευθερία της έκφρασης στο Διαδίκτυο και είναι σαφή.

«Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι το περιεχόμενο του Διαδικτύου ποικίλει εξίσου με την ανθρώπινη σκέψη.»

Τα παραπάνω λόγια είναι τμήμα της απόφασης-σταθμού του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ, Reno κατά American Civil Liberties Union. Με βάση την παραπάνω σκέψη το Δικαστήριο έκρινε ότι η ελευθερία της έκφρασης στο διαδίκτυο απολαμβάνει της ίδιας προστασίας με τον προφορικό ή γραπτό λόγο.

Σαφώς, μία απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ δεν έχει καμία επιρροή στην ελληνική έννομη τάξη.

Όμως, το συγκεκριμένο χωρίο αυτής της απόφασης εκφράζει μία παγκόσμια αλήθεια. Η ελευθερία της έκφρασης στο διαδίκτυο δεν είναι ένα νέο δικαίωμα, το οποίο δημιουργήθηκε με τη γέννηση του διαδικτύου.

Η ελευθερία της έκφρασης στο διαδίκτυο είναι έκφανση του δικαιώματος στην ελευθερία της έκφρασης.

Η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί πανανθρώπινο αλλά και σχετικό δικαίωμα. Προστατεύεται από το άρθρο 19 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, καθώς και από το άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, και όσον αφορά στην Ελλάδα προστατεύεται και από το άρθρο 14 του Συντάγματος.

Η ελευθερία της έκφρασης όμως δεν είναι απεριόριστη. Ο καθένας μπορεί να εκφράζει ελεύθερα τη γνώμη του οπουδήποτε και οποτεδήποτε αρκεί να μην παραβιάζει τα δικαιώματα άλλων ανθρώπων ή του κοινωνικού συνόλου. Συνεπώς, η ελευθερία της έκφρασης στο διαδίκτυο έχει όρια: το σεβασμό των δικαιωμάτων των άλλων.

Πιθανότατα αυτή τη στιγμή αναρωτιέστε «Δηλαδή ό, τι υπάρχει αυτή τη στιγμή στο διαδίκτυο στο όνομα της ελευθερίας της έκφρασης, δεν επηρεάζει κανένα δικαίωμα κανενός τρίτου προσώπου;

Τα ρατσιστικά και σεξιστικά σχόλια, τα οποία υπάρχουν κατά κόρον στα social media και σε σχόλια σε διάφορα sites, δεν παραβιάζουν κανένα δικαίωμα; Το bullying ή τα γνωστά σε όλους μας πλέον “fake news” προστατεύονται από την ελευθερία της έκφρασης στο διαδίκτυο;»

Η απάντηση είναι σαφής: OXI.

Ενώ όμως τα ρατσιστικά σχόλια είναι εύληπτα από όλους, δεν είναι αντίστοιχα εύκολο να διακρίνει κάποιος την πλαστότητα μίας είδησης με την πρώτη ματιά. Πρέπει, λοιπόν, κάποιος να το κρίνει αυτό. Όπως και το αν η είδηση αυτή προστατεύεται από την ελευθερία της έκφρασης.

Ο μόνος που θα μπορούσε να το κάνει αυτό με σημαντικά εχέγγυα επιτυχίας είναι ο δικαστής. Δεν είναι δυνατό όμως να περιμένουμε από τους δικαστές να αποφασίσουν αν οτιδήποτε εμφανίζεται καθημερινά στο διαδίκτυο προστατεύεται από την ελευθερία της έκφρασης.

Ο ρυθμός παραγωγής υλικού στο διαδίκτυο είναι υπερβολικά μεγαλύτερος από αυτόν που μπορεί να παρακολουθήσει ακόμα και το καλά εκπαιδευμένο και στελεχωμένο δικαστικό σώμα. Ασφαλώς, οι δικαστές πρέπει να αποφασίζουν για τις πιο σημαντικές υποθέσεις.

Όμως ποιος θα ελέγχει τα όρια της ελευθερίας της έκφρασης στο διαδίκτυο στις υπόλοιπες περιπτώσεις;

Οι μεγάλες επιχειρήσεις οι οποίες δραστηριοποιούνται στο διαδίκτυο (βλέπε Facebook, Twitter, Microsoft, Apple, Google, κ.ά.) έχουν αναπτύξει αλγορίθμους για την ανίχνευση και τη διαγραφή περιεχομένου που παραβιάζει δικαιώματα άλλων χρηστών ή του κοινωνικού συνόλου.

Οι αλγόριθμοι αυτοί έχουν υπάρξει ιδιαίτερα αποτελεσματικοί στον εντοπισμό και τη διαγραφή ρατσιστικού ή σεξιστικού περιεχομένου, χρησιμοποιώντας computer vision για να αναγνωρίσουν εικόνες που προβάλλουν τέτοιου είδους περιεχόμενο. Έχουν σημειώσει επίσης σημαντικές επιτυχίες στον περιορισμό του bullying ή του λόγου μίσους.

Το αντεπιχείρημα σε αυτές τις περιπτώσεις είναι ότι οι επιχειρήσεις αυτές κατοχυρώνουν με αυτό τον τρόπο το δικαίωμα να λογοκρίνουν περιεχόμενο ανέλεγκτα. Κάτι το οποίο είναι ένας ρεαλιστικός κίνδυνος.

Στην πραγματικότητα, αυτό που πρέπει να επιτευχθεί σε αυτές τις περιπτώσεις είναι μία ορθή στάθμιση ανάμεσα στο δικαίωμα στην προσωπική και οικογενειακή ζωή, την ελευθερία έκφρασης, το δικαίωμα στο επιχειρείν, την άσκηση αποτελεσματικής δικαστικής προσφυγής καθώς και την ανάγκη καταπολέμησης του λόγου μίσους, του ρατσιστικού, σεξιστικού, ψευδούς και κάθε άλλης μορφής κακού λόγου.

Μία τέτοια στάθμιση θα πρέπει να γίνεται σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση και δεν μπορεί να γίνει γενικευμένα. Όπως είναι κατανοητό, αυτό μόνο εύκολο δεν είναι.

Αυτό που πρέπει όλοι να αντιληφθούμε είναι ότι το Διαδίκτυο προσφέρει σε όλους μας άπειρες δυνατότητες. Σε καμία περίπτωση όμως δεν ανήκει σε αυτές το δικαίωμα να παραβιάζουμε τα δικαιώματα άλλων ανθρώπων «επειδή προστατευόμαστε από την ελευθερία της έκφρασης.»

Όπως είχε πει ο Νέλσον Μαντέλα

“Το να ζεις ελεύθερος δε σημαίνει να ζεις χωρίς αλυσίδες, αλλά να ζεις και να συμπεριφέρεσαι με έναν τρόπο που σέβεται και ενισχύει τις ελευθερίες των άλλων”.

Η προστασία της ελευθερίας της έκφρασης δε γίνεται στο όνομα της τήρησης της νομιμότητας. Γίνεται πάνω από όλα με σκοπό την προστασία των αξιών που εκφράζονται σε μία κοινωνία.

Το πρώτο και κυριότερο που πρέπει λοιπόν να μάθουμε όλοι μας είναι πως η ελευθερία της έκφρασης μας στο διαδίκτυο δεν είναι απόλυτη. Έχει όρια. Και όρια δεν έχει μόνο η δική μου ή η δική σου ελευθερία έκφρασης.

Όρια έχει η ελευθερία έκφρασης όλων των χρηστών του διαδικτύου. Και αυτό συμβαίνει γιατί χωρίς όρια θα σταματήσει να υπάρχει. Και η ελευθερία της έκφρασης και το διαδίκτυο όπως το ξέρουμε. Και αυτό είναι κάτι που -εγώ τουλάχιστον- δεν έχω γνωρίσει κανέναν που να το θέλει.


Το εργασιακό σου περιβάλλον είναι και προσωπική σου υπόθεση

Γράφει ο Μάνος Παπαδάκης

Κλείνεις την πόρτα του σπιτιού σου για να πας στην δουλειά και ίσως να πιστεύεις ότι αφήνεις πίσω σου και την ιδιωτικότητά σου. Όμως, ο σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του κάθε προσώπου δεν είναι ένα δικαίωμα που έχει ισχύ μόνο πίσω από κλειστές πόρτες. Αντίθετα, η ιδιωτικότητά σου προστατεύεται τόσο σε δημόσιους χώρους όσο και στο χώρο της εργασίας σου.

Όχι μόνο το σπίτι σου, αλλά επίσης και οι συνομιλίες σου και οι συναναστροφές σου με άλλους ανθρώπους, και ακόμη και η προσωπικότητα σου, όπως αυτή γίνεται αντιληπτή στο σύνολό της, αποτελούν πυρήνα του δικαιώματος σου στο σεβασμό της ιδιωτικής σου και της οικογενειακής σου ζωής.

Ο σκοπός αυτού του άρθρου είναι παραθέτοντας με απλό τρόπο συγκεκριμένα παραδείγματα μέσα από την Ελληνική και Ευρωπαϊκή νομολογία και νομοθεσία, να σε βοηθήσει να αντιληφθείς τον τρόπο με τον οποίο το δικαίωμα σου στον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής σου ζωής επεκτείνεται και στην εργασιακή σου ζωή.

Πριν ξεκινήσουμε την παράθεση των παραδειγμάτων, θα πρέπει να θυμάσαι καλά πως όλοι όσοι βρίσκονται στην Ελλάδα απολαμβάνουν χάρη στις διατάξεις του Δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Δικαίου του Συμβουλίου της Ευρώπης τον σεβασμό της ιδιωτικής τους και της οικογενειακής τους ζωής.

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν την παράθεση των παραδειγμάτων! Μπορείς να επιλέξεις να διαβάσεις οποιαδήποτε από τις παρακάτω ενότητες σε ενδιαφέρει. Η κάθε ενότητα είναι αυτούσια και ολοκληρώνεται με ένα συμπέρασμα, το οποίο περιέχει τα πιο σημαντικά στοιχεία της κάθε ανάλυσης.

Η ιδανικότερη αφετηρία για την παράθεση των παραδειγμάτων μας είναι τα ίδια τα κείμενα του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ). Εκεί, και συγκεκριμένα στο Άρθρο 52 του Χάρτη και στο Άρθρο 8 παρ.2 της ΕΣΔΑ, αποτυπώνεται η παραδοχή ότι οποιοσδήποτε περιορισμός στο δικαίωμα σου στον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής θα πρέπει:

α) να προβλέπεται ρητά στη νομοθεσία,

β) να σέβεται το πυρήνα του δικαιώματος αυτού,

γ) να ανταποκρίνεται σε ένα στόχο γενικού ενδιαφέροντος που είναι αναγκαίος σε μία δημοκρατική κοινωνία (εθνική ασφάλεια, δημόσια ασφάλεια, πρόληψη ποινικών αδικημάτων, προστασία της δημόσιας υγείας ή προστασία δικαιωμάτων άλλων) και

δ) να είναι αναλογικός προς την επίτευξη του επιδιωκόμενου στόχου.

Τις ίδιες εγγυήσεις παρέχει και το Σύνταγμα της Ελλάδας. Έτσι, το Άρθρο 9 ορίζει ότι η ιδιωτική και οικογενειακή ζωή του ατόμου είναι απαραβίαστη και καμία έρευνα δεν γίνεται σε κατοικία, παρά μόνο όταν και όπως ορίζει ο νόμος και πάντοτε με την παρουσία των εκπροσώπων της δικαστικής εξουσίας. Το άρθρο 19 συμπληρώνει οτι το απόρρητο των επιστολών και της ελεύθερης ανταπόκρισης ή επικοινωνίας με οποιοδήποτε τρόπο είναι απόλυτα απαραβίαστο και μόνο ο νόμος μπορεί να ορίσει τις εγγυήσεις με βάση τις οποίες η δικαστική εξουσία μπορεί να άρει το απόρρητο των επικοινωνιών για λόγους εθνικής ασφάλειας ή για τη διακρίβωση ιδιαίτερα σοβαρών εγκλημάτων. (Η διαδικασία άρσης του απορρήτου και ο κατάλογος των κακουργημάτων για τα οποία επιτρέπεται αναφέρονται λεπτομερώς στις διατάξεις του Nόμου 2225/1994 όπως τελευταία ενημερώθηκε με τις διατάξεις του Ν.4531/2018).

Συμπέρασμα: Κανένας περιορισμός στο δικαίωμά σου στον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής σου ζωής δεν μπορεί να είναι αυθαίρετος. Αν δεν προβλέπεται στο νόμο, αν δεν σέβεται έστω το περιεχόμενο του δικαιώματος, αν δεν είναι αναγκαίος για τη προάσπιση ενός στόχου γενικού ενδιαφέροντος (όπως η εθνική ασφάλεια ή διακρίβωση ιδιαίτερα σοβαρών εγκλημάτων), και αν δεν είναι αναλογικός προς την επίτευξη αυτού του σκοπού, τότε δεν υφίσταται ως περιορισμός και είναι παράνομος. Οι ως άνω προϋποθέσεις θα πρέπει να εξετάζονται με τη σειρά που αναφέρθηκαν.

Φυσικά! Δεν στο λέμε εμείς αλλά η νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ).

Ακολουθώντας λοιπόν χρονολογική σειρά ας δούμε τι λένε οι δικαστές για αυτό το ζήτημα:

Είμαστε στο έτος 1992 και το ΕΔΔΑ αποφασίζει στην υπόθεση Niemietz κατά Γερμανίας ότι η έννοια της ιδιωτικής ζωής δεν περιορίζεται σε ένα εσωτερικό κύκλο δραστηριοτήτων. Αντίθετα, όπως αναφέρει το δικαστήριο στις αιτιολογικές σκέψεις 29 και 30, η ιδιωτική ζωή μπορεί να σχετίζεται με τον εξωτερικό κόσμο και δεν αποκλείει σε καμία περίπτωση δραστηριότητες επαγγελματικής και εργασιακής φύσης!

Όπως το δικαστήριο αναφέρει, η πλειοψηφία των ανθρώπων κατά την ενάσκηση των επαγγελματικών τους δραστηριοτήτων έχουν ίσως τη μεγαλύτερη δυνατότητα να αναπτύξουν διαπροσωπικές σχέσεις.

Δεν είναι επομένως ποτέ εύκολο να τραβήξεις μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις δραστηριότητες ενός ανθρώπου που αφορούν την προσωπική του ζωή και τις δραστηριότητες του ίδιου προσώπου που αφορούν την εργασιακή του ζωή.

Ακόμα, το δικαστήριο αναφέρει ότι δραστηριότητες οι οποίες είναι άκρως επαγγελματικές είναι πιθανόν να διεξάγονται στην οικία κάποιου, ενώ δραστηριότητες προσωπικής φύσεως είναι δυνατόν να διεξάγονται στο χώρο εργασίας κάποιου.

Συνεχίζοντας την παράθεση παραδειγμάτων πάνω σε αυτό το ζήτημα, είμαστε τώρα στο έτος 2000 και το ΕΔΔΑ αποφασίζει για την υπόθεση Amann κατά Ελβετίας. Στην αιτιολογική σκέψη 65, οι δικαστές αναφέρουν ότι η έννοια της ιδιωτικής ζωής δεν πρέπει να ερμηνεύεται περιοριστικά. Επομένως, δεν εξαιρούνται δραστηριότητες εργασιακής και επαγγελματικής φύσης από την έννοια της.

Μάλιστα, το δικαστήριο συνεχίζει το σκεπτικό του αναφέροντας στις αιτιολογικές σκέψεις 65-67 οτι ο όρος προσωπικά δεδομένα αναμφισβήτητα σχετίζεται και με πληροφορίες που αφορούν την εργασία κάποιου προσώπου και η έννοια της ιδιωτικής ζωής σχετίζεται με αυτές τις πληροφορίες.

Τον ίδιο χρόνο, στην απόφαση Rotaru κατά Ρουμανίας το ΕΔΔΑ με την αιτιολογική σκέψη 43 οδηγείται στο ίδιο συμπέρασμα και τονίζει ότι η εργασιακές δραστηριότητες δεν εξαιρούνται από την έννοια της ιδιωτικής ζωής και οι διατάξεις της Σύμβασης 108 (= η Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων) ορίζουν τα προσωπικά δεδομένα υπό ευρεία έννοια ακριβώς για να περιλαμβάνονται σε αυτά και πληροφορίες που αφορούν την εργασιακή ζωή κάποιου προσώπου.

To 2009 στην υπόθεση Bigaeva κατά Ελλάδας το ΕΔΔΑ αναγνωρίζει και πάλι με την αιτιολογική σκέψη 23 ότι η επαγγελματική ζωή εμπλέκεται πολύ συχνά με την ιδιωτική ζωή με την στενή έννοια του όρου, κατά τρόπο ώστε να μην είναι πάντοτε ευχερές να διακρίνει κάποιος με ποια ιδιότητα το άτομο ενεργεί κάποια συγκεκριμένη στιγμή.

Επομένως, η έννοια της ιδιωτικής ζωής δεν αποκλείει τις επαγγελματικές δραστηριότητες, ιδιαίτερα όταν αυτές έχουν αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο το άτομο σφυρηλατεί την κοινωνική ταυτότητά του με την ανάπτυξη σχέσεων με άλλους ανθρώπους.

Συγκεκριμένα, η επαγγελματική ζωή αποτελώντας τμήμα της ζώνης διάδρασης μεταξύ του ατόμου και των άλλων, μπορεί να υπάγεται στην ιδιωτική ζωή ακόμη και αν διαδραματίζεται μέσα σε ένα δημόσιο περιβάλλον.

Μεταφερόμαστε τώρα στο έτος 2010 και στην υπόθεση Volker und Markus Schecke και Hartmut Eifert κατά Land Hessen. Εκεί το ΔΕΕ συμφωνεί με τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ και με την αιτιολογική σκέψη 59 αναγνωρίζει ότι ο όρος ιδιωτική ζωή δεν πρέπει να ερμηνεύεται συσταλτικά και ότι δεν υφίσταται κανένας λόγος για τον αποκλεισμό των επαγγελματικών δραστηριοτήτων από την έννοια του.

Τέλος, το 2013 το ΕΔΔΑ στην απόφαση Oleksandr Volkov κατά Ουκρανίας αναγνωρίζει με την αιτιολογική σκέψη 166 ότι η απόλυση από την θέση εργασίας επηρεάζει άμεσα την ιδιωτική ζωή του ατόμου καθώς επιφέρει επιπτώσεις στην υλική ευημερία του ίδιου του ατόμου και του οικογενειακού του περιβάλλοντος.

Συμπέρασμα: Δεν υφίσταται σαφής διαχωρισμός μεταξύ ιδιωτικής ζωής και εργασιακής ζωής και επομένως δεν είναι πάντοτε ευχερές να διακρίνει κανείς με ποια ιδιότητα το άτομο ενεργεί κάποια συγκεκριμένη στιγμή. Ως επαγγελματίας αναπτύσσεις διαπροσωπικές σχέσεις και ο σεβασμός της ιδιωτικής σου ζωής δεν αποκλείεται από τις εργασιακές σου δραστηριότητες. Τέλος, οι πληροφορίες που αφορούν την εργασιακή σου ζωή αναγνωρίζονται ως προσωπικά σου δεδομένα.

Έως τώρα μάθαμε πότε μπορεί το δικαίωμά σου στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής να περιοριστεί και οτι δεν υπάρχει σαφής διαχωρισμός μεταξύ προσωπικής και εργασιακής ζωής. Τι συμβαίνει λοιπόν με τις επικοινωνίες σου ή την χρήση του διαδικτύου εν ώρα εργασίας;

Εδώ, και ξεκινώντας με το κομμάτι των επικοινωνιών,  τα παραδείγματα που θα χρησιμοποιήσουμε μας πάνε πίσω στο έτος 1978. Εκεί, στην πολύ σημαντική υπόθεση Κlass και λοιποί κατά Γερμανίας το ΕΔΔΑ έρχεται και ορίζει με την αιτιολογική σκέψη 60 οτι η ύπαρξη νομοθεσίας, η οποία παρέχει εξουσία μυστικής παρακολούθησης της αλληλογραφίας και των τηλεπικοινωνιών, θεωρείται απαραίτητη σε μία δημοκρατική κοινωνία μόνο υπό εξαιρετικές συνθήκες,  και συγκεκριμένα για λόγους εθνικής ασφάλειας ή / και για την αποτροπή εγκληματικών πράξεων.

Η υπόθεση αυτή,  η οποία αφορά τη δράση μυστικών υπηρεσιών αποτελεί ορόσημο για τη νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά και με αποφάσεις που αφορούν και την παρακολούθηση συνομιλιών στο εργασιακό περιβάλλον από εργοδότες.

Με βάση το ίδιο σκεπτικό, το ίδιο σημαντική αποτελεί και η απόφαση του ΕΔΔΑ του έτους 1997 στην υπόθεση Halford κατά Ηνωμένου Βασιλείου. Συγκεκριμένα, στην αιτιολογική σκέψη 44 το Δικαστήριο αναγνωρίζει ότι τηλεφωνικές κλήσεις οι οποίες λαμβάνουν χώρα από το εργασιακό περιβάλλον δύναται να εμπίπτουν στην έννοια της ιδιωτικής ζωής.

Φτάνουμε τώρα στο έτος 2007 και την υπόθεση Copland κατά Ηνωμένου Βασιλείου. Εκεί, το Δικαστήριο στην αιτιολογική σκέψη 41 αναγνωρίζει ότι οι τηλεφωνικές κλήσεις, τα μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου των εργαζομένων από τον εργασιακό τους χώρο και η παρακολούθηση της διαδικτυακής δραστηριότητας των εργαζομένων καλύπτονται από την έννοια της ιδιωτικής ζωής.

Επίσης, με την σκέψη 48 το Δικαστήριο καταλήγει ότι εφόσον η δυνατότητα παρακολούθησης των τηλεφωνικών επικοινωνιών, των e-mail, και της χρήσης του διαδικτύου των εργαζομένων δεν προβλέπεται στο νόμο, ο εν λόγω περιορισμός του δικαιώματος στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής των εργαζομένων αυτών δεν είναι σύμφωνος με τις διατάξεις της ΕΣΔΑ και επομένως υπάρχει παραβίαση του δικαιώματος τους.

Το 2017, το ΕΔΔΑ δημοσίευσε την απόφασή του για την πολύ σημαντική υπόθεση Bărbulescu κατά Ρουμανίας. Με αυτήν, το Τμήμα Μείζονος Συνθέσεως έκρινε ότι οι Ρουμανικές αρχές δεν είχαν προστατεύσει επαρκώς το δικαίωμα του κ. Bărbulescu στο σεβασμό της προσωπικής ζωής και της επικοινωνίας του.

Συγκεκριμένα, όπως αναφέρεται στις αιτιολογικές σκέψεις 140-141 τα εθνικά δικαστήρια είχαν αποτύχει να αποφασίσουν αν ο κ. Bărbulescu είχε λάβει προηγούμενη ειδοποίηση από τον εργοδότη του σχετικά με την πιθανότητα παρακολούθησης των επικοινωνιών του. Επίσης, δεν είχαν λάβει υπόψη τους το γεγονός ότι ο εργαζόμενος δεν είχε ενημερωθεί σχετικά με τη φύση ή την έκταση της παρακολούθησης ή για το βαθμό παραβίασης της προσωπικής του ζωής και επικοινωνίας. Ακόμη, τα εθνικά δικαστήρια είχαν αποτύχει να εκθέσουν, πρώτον, τους ακριβείς λόγους, οι οποίοι δικαιολογούσαν την εισαγωγή μέτρων παρακολούθησης, δεύτερον, αν ο εργοδότης μπορούσε να χρησιμοποιήσει μέτρα τα οποία θα παραβίαζαν σε μικρότερο βαθμό την προσωπική ζωή και την επικοινωνία του κ. Bărbulescu και, τρίτον, αν οι επικοινωνίες του μπορούσαν να ελεγχθούν εν αγνοία του.

Συμπέρασμα: Οι τηλεφωνικές κλήσεις οι οποίες λαμβάνουν χώρα από το εργασιακό περιβάλλον εμπίπτουν στην έννοια της ιδιωτικής ζωής. Το ίδιο ισχύει και για τα μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου των εργαζομένων καθώς και για την παρακολούθηση της διαδικτυακής δραστηριότητας τους.  Οποιοσδήποτε περιορισμός στο δικαίωμά σου στον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής σου ζωής δεν μπορεί να είναι αυθαίρετος, αλλά πρέπει καταρχήν να προβλέπεται από τον νόμο. Η μυστική παρακολούθηση της αλληλογραφίας και των τηλεπικοινωνιών, θεωρείται απαραίτητη σε μία δημοκρατική κοινωνία μόνο, υπό εξαιρετικές συνθήκες,  και συγκεκριμένα για λόγους εθνικής ασφάλειας ή / και για την αποτροπή σοβαρών εγκληματικών πράξεων.

Σε επίπεδο ελληνικών δικαστηρίων, ιδιαίτερα σημαντικές αποφάσεις αναφορικά με το απόρρητο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών αποτελούν η με αριθμό 1593/2016 απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας (Τμ. Δ΄- Επταμελές) και η με αριθμό 1/2017 απόφαση της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου.

Επειδή οι δύο αποφάσεις δεν βρίσκονται σε συμφωνία μεταξύ τους, θα περιορίσουμε την σύντομη ανάλυσή τους στις ανάγκες αυτού του άρθρου και δεν θα εστιάσουμε στις σημαντικές διαφορές τους και την διαφορετική αντίληψη που εκφράζουν όσον αφορά το απόρρητο των επιστολών και της ελεύθερης ανταπόκρισης ή επικοινωνίας.

Επομένως, το Συμβούλιο της Επικρατείας αναγνωρίζει ότι με βάση το Σύνταγμα της Ελλάδας το απόρρητο της επικοινωνίας προστατεύεται έναντι πάντων (ιδιωτών ή φορέων δημόσιας εξουσίας), από κάθε είδους προσβολή και εκτείνεται στο σύνολο του επικοινωνιακού γεγονότος, καλύπτει, δηλαδή, όχι μόνο το περιεχόμενο της επικοινωνίας (φωνή, κείμενο, εικόνα, ήχο, ιστοσελίδα κ.λπ.), αλλά και τα μεταδεδομένα της επικοινωνίας (όπως πληροφορίες για τον τόπο, το χρόνο, τη διάρκεια, τη μορφή και το είδος επικοινωνίας, στοιχεία προσδιοριστικά του μέσου με το οποίο διεξήχθη η επικοινωνία, στοιχεία ταυτότητας και διευθύνσεων επικοινωνούντων μερών κ.λπ.).

Κατά αυτόν τον τρόπο, με την προστασία του συνόλου του επικοινωνιακού γεγονότος (περιεχόμενο και μεταδεδομένα επικοινωνίας) από το απόρρητο της επικοινωνίας, ο συνταγματικός νομοθέτης εγγυάται ένα περιβάλλον ιδιαίτερα αυξημένης προστασίας της εμπιστευτικότητας κατά τη διεξαγωγή της επικοινωνίας και, συνακόλουθα, της ιδιωτικής ζωής.

Ωστόσο, ο Άρειος Πάγος αναγνώρισε ότι εργασιακά e-mail τα οποία έχουν διαγραφεί και επαναφέρονται από τον σκληρό δίσκο του Η/Υ δεν εμπίπτουν στο προστατευτικό πεδίο του άρθρου 19 του Συντάγματος (απαραβίαστο απορρήτου επιστολών και ελεύθερης ανταπόκρισης ή επικοινωνίας) ,αλλά σε εκείνο των διατάξεων 9 (άσυλο κατοικίας/ιδιωτική και οικογενειακή ζωή του ατόμου) και 9 Α αυτού (προστασία προσωπικών δεδομένων).

Άρα, σύμφωνα με την Ολομέλεια του ΑΠ τα e-mail που έχουν διαγραφεί και επαναφέρονται από τον σκληρό δίσκο του Η/Υ δεν αποκτώνται κατά παράβαση του απορρήτου των επικοινωνιών, και η χρήση τους από τον εργοδότη για την άσκηση του δικαιώματος της δικαστικής προστασίας προς διαφύλαξη του δικαιώματος της επιχειρηματικής ελευθερίας του είναι θεμιτή. Αντίθετα, η επίκληση από πρώην εργαζόμενους των δικαιωμάτων τους στην ιδιωτική ζωή και την προστασία των προσωπικών δεδομένων, είναι αθέμιτη, αφού η άσκησή τους προσβάλλει δικαιώματα της εταιρείας τα οποία υπερέχουν.

Σχόλιο: Η Homo Digitalis θεωρεί ότι οι κίνδυνοι που ανακύπτουν από την ερμηνεία της Ολομέλειας του ΑΠ για το επικοινωνιακό γεγονός και το δικαίωμα στην ελεύθερη και απόρρητη επικοινωνία είναι καταφανείς: Πώς μπορεί να είναι μια επικοινωνία πράγματι ελεύθερη αν μετά την ολοκλήρωσή της, τα ηλεκτρονικά μηνύματα που διατηρεί ο αποστολέας ή ο παραλήπτης στην συσκευή του, χωρίς χρήση κωδικού πρόσβασης, δεν εμπίπτουν στο προστατευτικό πεδίο του απορρήτου των επικοινωνιών;

Το εν λόγω απόρρητο είναι αυτό το οποίο εξασφαλίζει την ύψιστη προστασία της ελεύθερης επικοινωνίας αφού αίρεται μόνο για λόγους ασφάλειας ή για τη διακρίβωση ιδιαίτερα σοβαρών εγκλημάτων.

Την ίδια στιγμή, η ερμηνεία του Συμβουλίου της Επικρατείας αναγνωρίζει ότι το απόρρητο της επικοινωνίας προστατεύει το σύνολο του επικοινωνιακού γεγονότος (περιεχόμενο και μεταδεδομένα επικοινωνίας). Επομένως, ο συνταγματικός νομοθέτης εγγυάται ένα περιβάλλον ιδιαίτερα αυξημένης προστασίας της εμπιστευτικότητας κατά τη διεξαγωγή της επικοινωνίας και, συνακόλουθα, της ιδιωτικής ζωής, το οποίο είναι σύμφωνο με τη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Έχοντας ολοκληρώσει την ανάλυσή μας σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο όσον αφορά τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες, θα προχωρήσουμε τώρα στην παράθεση παραδειγμάτων από την νομολογία όσον αφορά το ζήτημα της παρακολούθησης των εργαζομένων μέσω βιντεοεπιτήρησης.

Ξεκινάμε από το έτος 2010 και την απόφαση Köpke κατά Γερμανίας. Σε αυτήν την υπόθεση μία ταμίας σούπερ μάρκετ απολύθηκε, χωρίς προηγούμενη ειδοποίηση, λόγω κλοπών. Η εν λόγω κλοπές αποκαλύφθηκαν κατόπιν κρυφής παρακολούθησης της υπαλλήλου μέσω καμερών από τον εργοδότη της.

Η ταμίας προσέφυγε κατά της απόλυσής της ενώπιον των αρμόδιων δικαστηρίων για εργατικές διαφορές, αλλά η προσφυγή της απορρίφθηκε. Την ίδια τύχη είχε και το αίτημα αντισυνταγματικότητας που υπέβαλε.

Κατά την εξέταση της υπόθεσης από τα Γερμανικά δικαστήρια αναγνωρίστηκε ότι η βιντεοεπιτήρηση έλαβε χώρα μόνο κατόπιν της εκδήλωσης των πρώτων περιστατικών κλοπής των προϊόντων που υπήρχαν ως απόθεμα στο σουπερ μάρκετ, οι οποίες κίνησαν υποψίες ότι αποτελούν πράξεις ή της εν λόγω ταμία ή ενός άλλου υπαλλήλου.

Αυτοί οι δύο υπάλληλοι ήταν και οι μόνοι που στοχοποιήθηκαν. Η βιντεοεπιτήρηση κράτησε δύο εβδομάδες και κάλυπτε μόνο το ταμείο και την περιοχή γύρω από αυτό που ήταν προσβάσιμη στο ευρύ κοινό. Το υλικό της βιντεοεπιτήρησης επεξεργάστηκε από έναν συγκεκριμένο αριθμό υπαλλήλων του σουπερμάρκετ και ενός γραφείου ιδιωτικών ντετέκτιβ.

Το ΕΔΔΑ απέρριψε το αίτημα της ταμία για παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ ως απαράδεκτο (προδήλως αβάσιμο). Έκρινε ότι οι εθνικές αρχές είχαν σταθμίσει ορθά το δικαίωμα της υπαλλήλου στην ιδιωτική της ζωή, το συμφέρον του εργοδότη της στην προστασία της ιδιοκτησίας του και του δημοσίου συμφέροντος για την ορθή απονομή της δικαιοσύνης.

Το Δικαστήριο παρατήρησε, ωστόσο, ότι τα εν λόγω αντικρουόμενα συμφέροντα μπορεί να σταθμιστούν με διαφορετικό τρόπο στο μέλλον, λαμβάνοντας υπόψη το βαθμό στον οποίο νέες και πιο εξελιγμένες τεχνολογίες μπορεί να επιτρέπουν παρεμβάσεις στην ιδιωτική ζωή.

Το 2014 το ΔΕΕ εξετάζει μια υπόθεση η οποία δεν αφορά το χώρο εργασίας, είναι όμως ιδιαίτερα σημαντική. Συγκεκριμένα, στην υπόθεση Rynes κατά Úřad ο κ. Ryneš είχε τοποθετήσει κάμερα κάτω από το γείσο της στέγης της οικίας της οικογένειάς του.

Η κάμερα αυτή ήταν σταθερή, χωρίς δυνατότητα περιστροφής, και μαγνητοσκοπούσε την είσοδο της οικίας, τη δημόσια οδό καθώς και την είσοδο της απέναντι οικίας. Το σύστημα παρείχε μόνο τη δυνατότητα καταγραφής εικόνας, η οποία αποθηκευόταν σε μηχανισμό μαγνητοσκόπησης συνεχούς ροής, δηλαδή σε σκληρό δίσκο. Μόνον ο κ. Ryneš είχε άμεση πρόσβαση στο σύστημα και στα δεδομένα.

Το ΔΕΕ αναγνώρισε ότι η εικόνα ενός προσώπου την οποία καταγράφει μία κάμερα συνιστά δεδομένο προσωπικού χαρακτήρα, και οτι η παρακολούθηση που πραγματοποιείται με βιντεοσκόπηση προσώπων και αποθηκεύεται σε σκληρό δίσκο συνιστά αυτοματοποιημένη επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα.

Επομένως, το δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα πως όταν μια παρακολούθηση με κάμερα ασφαλείας, εκτείνεται, έστω και εν μέρει, στον δημόσιο χώρο και, ως εκ τούτου, εξέρχεται από την ιδιωτική σφαίρα αυτού που προβαίνει στην επεξεργασία των δεδομένων με το μέσο αυτό, δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αποκλειστικώς «προσωπική ή οικιακή» δραστηριότητα.

Πηγαίνουμε τώρα στο έτος 2017 και την απόφαση του ΕΔΔΑ στην υπόθεση Antović και Mirković κατά Μαυροβουνίου. Η υπόθεση αυτή αφορούσε σε ένα αίτημα παραβίασης του δικαιώματος στην ιδιωτική ζωή από δύο καθηγητές στη Μαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου του Μαυροβουνίου κατόπιν εγκατάστασης καμερών παρακολούθησης σε αίθουσες διδασκαλίας.

Το δικαστήριο ορίζει με τις αιτιολογικές σκέψεις 55-60 ότι η παρακολούθηση μέσω καμερών ισοδυναμούσε με επέμβαση στο δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή των αιτούντων και ότι τα στοιχεία έδειχναν ότι η εν λόγω παρακολούθηση παραβίαζε τις διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας. Επίσης, τα εθνικά δικαστήρια δεν είχαν αιτιολογήσει ποτέ νομικά την παρακολούθηση, καθώς είχαν κρίνει εκ προοιμίου ότι δεν υπήρχε παραβίαση της ιδιωτικής ζωής. Επομένως, το ΕΔΔΑ κατέληξε ότι υπήρξε παραβίαση του δικαιώματος στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής των καθηγητών.

Τελευταία μας στάση αποτελεί μία απόφαση του 2018 του ΕΔΔΑ στην υπόθεση López Ribalda και λοιποί κατά Ισπανίας. Ωστόσο, δεν μπορούμε να προβούμε σε συμπεράσματα με βάση αυτήν την υπόθεση, καθώς εκκρεμεί η κρίση της ενώπιον της Μείζονος Συνθέσεως του Δικαστηρίου. Γι’ αυτό το λόγο η ανάλυσή της δεν θεωρείται χρήσιμη για τους σκοπούς αυτού του άρθρου.

Συμπεράσματα: Στη παρούσα ενότητα κρίνεται προτιμότερο να σε παραπέμψουμε στην ιστοσελίδα της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα.

Εκεί, η Αρχή έχει ετοιμάσει ερωτοαπαντήσεις με τις οποίες σου εξηγεί σύντομα και με απλά λόγια όλα τα νομικά ζητήματα που αφορούν την βιντεοεπιτήρηση, και συγκεκριμένα τι απαγορεύεται και τι επιτρέπεται και υπό ποιους όρους στο χώρο εργασίας σου, στην επιχείρησή σου, και στην οικεία σου.

Πρέπει να θυμάσαι ότι τόσο αυτό το άρθρο όσο και τα υπόλοιπα άρθρα της ιστοσελίδας μας δεν αποτελούν νομικές συμβουλές, αλλά αντίθετα υλικό ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης. Αν θες να μάθεις περισσότερα για άλλες δικαστικές υποθέσεις ή για τις ισχύουσες διατάξεις, μπορείς να επισκεφτείς τη συλλογή νομολογίας και νομοθεσίας που έχει ετοιμάσει για εσένα η ομάδα της Homo Digitalis.


Προτάσεις αυγουστιάτικης ευαισθητοποίησης μέσα από την τέχνη και τα παιχνίδια

Διανύουμε τις πρώτες μέρες του Αυγούστου. Ενός μήνα που είναι συνδεδεμένος στο μυαλό μας με μία καλοκαιρινή χαλαρότητα. Ίσως να βρίσκεσαι ήδη σε διακοπές, ίσως να τις περιμένεις με ανυπομονησία. Μπορεί μόλις να γύρισες από αυτές και να απολαμβάνεις την ησυχία του Αυγούστου ή να μην είχες καν τη δυνατότητα να πας διακοπές.

Σε κάθε περίπτωση ο Αύγουστος αποτυπώνεται στην ιδιοσυγκρασία μας ως ένας μήνας ξεκούρασης, απόλαυσης ξέγνοιαστων στιγμών με την οικογένεια και συναναστροφής με φίλους. Είναι ένας μήνας που ο ελεύθερος μας χρόνος πιθανότατα είναι περισσότερος από τους υπόλοιπους μήνες του χρόνου. Και αυτός ο ελεύθερος χρόνος μπορεί να χρησιμοποιηθεί προς όφελος μας από την ψυχαγωγία.

H Homo Digitalis δε γνωρίζει περιόδους ξεκούρασης και χαλάρωσης, καθώς μία οργάνωση που επικεντρώνεται στην προάσπιση και προστασία των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου πρέπει να βρίσκεται σε αφύπνιση όλους τους μήνες και τις ημέρες του χρόνου και να δρα ως θεματοφύλακας των αξιών για τις οποίες αγωνίζεται. Θα μάθεις περισσότερα για τις δράσεις στις οποίες συμμετέχουμε τις προσεχείς ημέρες.

Άλλωστε τα διδάγματα από την ελληνική πραγματικότητα μας έχουν μάθει ότι εξαιτίας της καλοκαιρινής χαλάρωσης, αυτή η χρονική στιγμή χρησιμοποιείται επίτηδες από τις εκάστοτε κυβερνήσεις στη χώρα μας για τη διενέργεια πράξεων ή τη ψήφιση σημαντικών νομοσχεδίων. Στην πραγματικότητα επομένως, ο Αύγουστος είναι ένας ακόμα μήνας εργασιών.

Ωστόσο, το ανθρώπινο σώμα χρειάζεται στιγμές ξεκούρασης και χαλάρωσης για να μπορεί να είναι δυνατό και ο ανθρώπινος νους έχει ανάγκη από στιγμές δημιουργικής περίσκεψης χωρίς να περιορίζεται από τα άγχη και τις απαιτήσεις της καθημερινότητας.

Με αυτό το σκεπτικό, η ομάδα της Homo Digitalis θα ήθελε να σου προτείνει για τις στιγμές χαλάρωσης του Αυγούστου να χρησιμοποιήσεις τον ελεύθερο χρόνο σου προκειμένου να λάβεις ερεθίσματα και να ξεκινήσεις να αντιλαμβάνεσαι περισσότερα για τα ζητήματα που ανακύπτουν για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα μέσα από τη χρήση του διαδικτύου και των νέων τεχνολογιών.

Ας προχωρήσουμε λοιπόν σε προτάσεις που σχετίζονται με την λογοτεχνία, τον κινηματογράφο, τα κόμικς, και τα παιχνίδια, ώστε μικροί και μεγάλοι να λάβουν μέσω της ψυχαγωγίας σημαντικά ερεθίσματα αυτόν τον Αύγουστο. Οι προτάσεις που ακολουθούν είναι ενδεικτικές και σε καμία περίπτωση δεν αποτυπώνουν το σύνολο των σχετικών δημιουργημάτων. Επίσης, η Homo Digitalis δεν έχει κανένα οικονομικό όφελος από τις ακόλουθες προτάσεις ούτε διατηρεί προσωπικές σχέσεις με κάποιον δικαιούχο πνευματικών δικαιωμάτων πάνω στα προτεινόμενα δημιουργήματα. Aς περάσουμε λοιπόν στις προτάσεις της Homo Digitalis για τις στιγμές χαλάρωσης του Αυγούστου.

Παιχνίδια

Data Dealer (Μεσάζοντας δεδομένων, 2013): Το εν λόγω παιχνίδι δημιουργήθηκε από ακτιβιστές και έχει ως κύριο στόχο να αναδείξει μέσα από τη σάτιρα και το χιούμορ τον επικίνδυνο κόσμο στον οποίο ζούμε. Ο παίκτης γίνεται ένας μεσάζοντας προσωπικών δεδομένων, ο οποίος τα εμπορεύεται με κάθε είδους παραλήπτες. Με αυτόν τον τρόπο, το παιχνίδι περνάει ένα μήνυμα για την παρακολούθηση που υφίσταται ο σύγχρονος χρήστης του διαδικτύου και τις επιπτώσεις που έχει αυτή για τις επιλογές του και τη ζωή του. Διαθέσιμο εδώ.

VPRO & Studio Moniker, “Clickclickclick.click” (2016): Το παιχνίδι αυτό είναι στην ουσία απλά και μόνο μία ιστοσελίδα. Με τη διαφορά όμως, ότι αυτή η ιστοσελίδα σου περιγράφει διεξοδικά την παρακολούθηση που υφίστασαι κάθε φορά που σερφάρεις στο διαδίκτυο. Το μέρος στο οποίο κινείται ο κέρσοράς σου, το χρονικό διάστημα κατά το οποίο μένεις ανενεργός, ο αριθμός των ιστοσελίδων που επισκέφτηκες στο παρελθόν και άλλες πληροφορίες σου γίνονται γνωστές μέσω μιας διαδικτυακής φωνής (άνοιξε τα ηχεία σου). Ένα πείραμα στην ουσία που έχει ως σκοπό την ευαισθητοποίησή σου. Δοκίμασέ το εδώ.

Κοινό Κέντρο Ερευνών (ΚΚΕρ) – Ευρωπαϊκή Επιτροπή, “Cyber Chronix” (2018): Το παιχνίδι αναπτύχθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και σκοπό έχει να εξοικειώσει το ευρύ κοινό με τις διατάξεις του Γενικού Κανονισμού Προσωπικών Δεδομένων (GDPR). Διαθέσιμο στα Αγγλικά, Γαλλικά, και Ιταλικά, περιγράφει μια ιστορία που διαδραματίζεται έτη φωτός μακριά από τη Γη. Εκεί, οι κεντρικοί ήρωες προσπαθούν να φτάσουν σε μία εκδήλωση. Ο δρόμος τους όμως είναι γεμάτος εμπόδια σχετικά με την προστασία προσωπικών δεδομένων, τα οποία ο παίκτης θα πρέπει να λύσει. Διαθέσιμο εδώ.

Λογοτεχνία

Aldous Huxley, “Brave New World” (1932): Ένα από τα πλέον αγαπημένα βιβλία και πιο γνωστά της λίστας. Το βιβλίο περιγράφει μία μελλοντική κοινωνία όπου τα ανθρώπινα συναισθήματα έχουν εξαφανιστεί. Αντίθετα, οι άνθρωποι είναι τυποποιημένοι και χωρίζονται σε κατηγορίες από τη στιγμή της δημιουργίας τους, η οποία γίνεται με τεχνητό τρόπο. Οι αρχιτέκτονες αυτού του κόσμου εμφυτεύουν στον κάθε άνθρωπο συγκεκριμένες ιδέες ανάλογα με την κοινωνική τάξη στην οποία ανήκει, ενώ οι άνθρωποι που φανερώνουν κάποιο είδος συνείδησης ναρκώνονται. Η αλήθεια πνίγεται σε έναν ωκεανό ογκώδους πληροφόρησης, οι άνθρωποι είναι κοινότυποι και οι απολαύσεις εξουσιάζουν τον νου.

George Orwell, “1984” (1949): Ένα βιβλίο που ανήκει στα κλασσικά του είδους. Αν δεν το έχεις ήδη διαβάσει, σίγουρα αξίζει να το ξεκινήσεις αυτό το καλοκαίρι. Το βιβλίο περιγράφει την ιστορία ενός ήρωα που κατοικεί σε μία χώρα με απολυταρχικό καθεστώς. Όλοι οι κάτοικοι βρίσκονται υπό συνεχή παρακολούθηση και υπό ιδιαίτερα καταπιεστικές συνθήκες. Ο αυταρχισμός, η υποτέλεια και η στέρηση πληροφόρησης επικρατούν, ενώ η έννοια της ιδιωτικότητας έχει εξαφανιστεί.

Ira Levin, “This Perfect Day” (1970): Η ιστορία διαδραματίζεται σε μία φαινομενικά ιδανική παγκοσμιοποιημένη κοινωνία κυρίαρχο χαρακτηριστικό της οποίας είναι η ομοιομορφία. Ωστόσο, στη πραγματικότητα όλες οι εθνότητες του πλανήτη έχουν συγχωνευθεί σε μία, ενώ η διαφορετικότητα δεν είναι ανεκτή. Ο πληθυσμός ναρκώνεται ώστε να παραμένει υπάκουος και συνεργάσιμος, ενώ ένας κεντρικός υπολογιστής έχει προγραμματιστεί για να διατηρεί υπό τον έλεγχό του κάθε δράση των ανθρώπων.

Neal Stephenson, “Cryptonomicon” (1999): Το βιβλίο, το οποίο εμπεριέχει εντυπωσιακό βαθμό τεχνικών πληροφοριών, χωρίζεται σε δύο ιστορίες, οι οποίες διαδραματίζονται σε διαφορετικό χρόνο. Η πρώτη ιστορία αφορά κρυπτογράφους κατά την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου οι οποίοι ασχολούνται με την αποκρυπτογράφηση και στρατιωτικές επιχειρήσεις εσκεμμένης παραπληροφόρησης. Η δεύτερη διαδραματίζεται στη δεκαετία του 1990, όπου μία ομάδα ειδικών σε ζητήματα κρυπτογραφίας, τηλεπικοινωνιών και υπολογιστικών συστημάτων προσπαθεί να δημιουργήσει ένα ανώνυμο δίκτυο συναλλαγών ψηφιακών νομισμάτων και διακίνησης πληροφοριών.

Dave Eggers, “The Cyrcle” (2013): Το βιβλίο κινείται γύρω από τη νεαρή Μέι που προσλαμβάνεται στον Κύκλο, την πιο ισχυρή εταιρία διαδικτύου σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο Κύκλος χρησιμοποιεί μία δική του πλατφόρμα δια μέσου της οποίας οι χρήστες του ανταλλάσσουν μηνύματα, κάνουν τις τραπεζικές συναλλαγές τους και κοινωνικοποιούνται. Αναπτύσσει συνεχώς νέες τεχνολογίες, μεταξύ των οποίων και μία κάμερα την οποία καθένας μπορεί να μεταφέρει μαζί του εύκολα και να καταγράφει τα πάντα σε ζωντανό χρόνο. Σύντομα, η διαφάνεια παρουσιάζεται ως το υπέρτατο αγαθό και η λύση σε κάθε πρόβλημα, ενώ η ιδιωτική ζωή παραγκωνίζεται.

David Shafer, “Whiskey Tango Foxtrot” (2014): Το βιβλίο περιγράφει γεγονότα από την ζωή τριών διαφορετικών ατόμων. Τίποτα δεν τους συνδέει μεταξύ τους μέχρι τη στιγμή που θα κληθούν να αντισταθούν από κοινού με άλλους ακτιβιστές ενάντια σε μία αντιδημοκρατική συντεχνία προσώπων που εξυπηρετούν μεγάλα συμφέροντα και επιδιώκουν την ιδιωτικοποίηση κάθε πληροφορίας.

Yuval Noah Harari, “Homo Deus: A Brief History of Tomorrow” (2016): Ο συγγραφέας εξετάζει την μορφή που θα έχει ο κόσμος και ο άνθρωπος του μέλλοντος βασισμένος σε προσωπικά του συμπεράσματα αλλά και κοινές παραδοχές και διδάγματα, όπως αυτά προκύπτουν μέσα από την ιστορία, την φιλοσοφία, την κοινωνιολογία και άλλους επιστημονικούς κλάδους.

Κόμικς

Brian K. Vaughan, Marcos Martin, Muntsa Vicente, “The Private Eye” (2013-2015): Τι να πει κανείς για αυτή τη σειρά κομικς. Εξαίρετοι δημιουργοί που έχουν συνδέσει το όνομά τους με γνωστές δημιουργίες στον χώρο (Ex Machina, Saga, Daredevil, Amazing Spider-Man) μεταφέρουν τον αναγνώστη σε μία άκρως ιδιαίτερη μελλοντική κοινωνία. Εκεί, και επειδή στο παρελθόν οι προσωπικές πληροφορίες όλων των ανθρώπων είχαν διαρρεύσει γκρεμίζοντας κάθε έννοια ιδιωτικότητας, το διαδίκτυο δεν χρησιμοποιείται πλέον, οι άνθρωποι βγαίνουν από το σπίτι τους μόνο μεταμφιεσμένοι με αποκριάτικες στολές, ενώ το ρόλο της αστυνομίας έχουν πάρει τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης.

Brian K. Vaughan, Steve Skroce, Matt Hollingsworth, “We Stand On Guard” (2015-2016): Αυτή η σειρά κόμικς εξιστορεί τις περιπέτειες μιας ομάδας Καναδών πολιτών το 2112. Αυτοί προσπαθούν να υπερασπιστούν την κοινωνία τους από τις Η.Π.Α. οι οποίες έχουν πλέον καταστεί ένα εξαιρετικά τεχνολογικά προηγμένο κράτος.

EDRi, ΨΗΦΙΑΚΟΙ ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΤΕΣ εναντίον ΕΙΣΒΟΛΕΙΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ (2016): H EDRi ενώνει κάτω από την ομπρέλα της ΜΚΟ που εστιάζουν την προσοχή τους στη διασφάλιση των ψηφιακών δικαιωμάτων και  δραστηριοποιούνται τόσο στην Ευρώπη όσο και διεθνώς. Στο πλαίσιο ενεργειών ευαισθητοποίησης των παιδιών, δημοσιέυσε το κόμικ “ΨΗΦΙΑΚΟΙ ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΤΕΣ εναντίον ΕΙΣΒΟΛΕΙΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ”. Εκεί, oι Ψηφιακοί Υπερασπιστές θα σου δείξουν μερικές συμβουλές και κόλπα για να προστατεύσεις τον εαυτό σου στο διαδίκτυο και θα σε διδάξουν “διαδικτυακή αυτοάμυνα” για να πολεμήσεις τους Εισβολείς Δεδομένων.

Rick Remender, Sean Murphy, Matt Hollingsworth, “Tokyo Ghost” (2015-2017): H ιστορία διαδραματίζεται στο Λος Άντζελες του έτους 2089. Εκεί οι άνθρωποι ζουν σε μία κοινωνία που τους ωθεί στον εθισμό με την τεχνολογία και την διασκέδαση. H πρόσβαση στο διαδίκτυο έχει σημαντικό αντίκτυπο, αφού η κάθε δραστηριότητα ελέγχεται από hackers.

Κινηματογράφος και Τηλεοπτικές Σειρές

Francis Ford Coppola, “The Conversation” (Η Συνομιλία, 1974): Ο ήρωας ειδικεύεται στις παρακολουθήσεις. Ένα γεγονός του παρελθόντος ωστόσο στοιχειώνει κάθε νέα δουλειά που του αναθέτουν. Το ίδιο θα συμβεί όταν ένας επιχειρηματίας του ζητήσει να παρακολουθήσει στενά δύο υπαλλήλους του.

Peter Weir, “The Truman Show” (Ζωντανή Μετάδοση, 1998): Ο Τρούμαν είναι ο κεντρικός ήρωας και η ζωή του μεταδίδεται, χωρίς ο ίδιος να το γνωρίζει, 24 ώρες το εικοσιτετράωρο σε ολόκληρο τον κόσμο. Ζει σε μία κατασκευασμένη πόλη, η οποία κατοικείται από ηθοποιούς, ενώ ο φόβος τον αποτρέπει από το να ταξιδέψει έξω από τα όριά της και να ανακαλύψει τον πραγματικό κόσμο.

Stephen Spielberg, “Minority Report” (2002): Βασισμένη στο ομώνυμο βιβλίο του Philip K. Dick (1956), η ταινία περιγράφει την τεχνολογική εξέλιξη κατά το έτος 2054 όπου οι φόνοι προβλέπονται πριν καν διαπραχθούν και οι «δράστες» συλλαμβάνονται προτού δράσουν παράνομα. Τι θα συμβεί ωστόσο όταν ο επικεφαλής του εν λόγω προγράμματος μπαίνει στο στόχαστρο του προγράμματος του;

Florian Henckel von Donnersmarck, “Das Leben der Anderen” (Οι Ζωές των Άλλων, 2006):  Η ταινία αφηγείται την ιστορία ενός ήρωα που είναι κατάσκοπος στο Ανατολικό Βερολίνο του 1984. Εκεί, οι κατάσκοποι της Στάζι παρακολουθούν τους πολίτες. Ωστόσο, ο ήρωας θα αναπτύξει μια διαφορετική στάση προς έναν συγκεκριμένο πολίτη και συγγραφέα που του αναθέτουν να παρακολουθεί.

Charlie Brooker, “Black Mirror” (Μαύρος Καθρέπτης, 2011- Σήμερα): Η εν λόγω σειρά αποτελείται από αυτοτελή επεισόδια τα οποία περιγράφουν ιστορίες οι οποίες διαδραματίζονται στο όχι τόσο μακρινό μέλλον. Εκεί, οι νέες τεχνολογίες έχουν λάβει απρόβλεπτες διαστάσεις.

Sam Esmail, “Mr. Robot” (2015- Σήμερα): Η σειρά περιγράφει την ζωή του Έλιοτ, ενός προγραμματιστή Η/Υ και χάκερ. Η καθημερινότητά του αλλάζει σημαντικά όταν γίνεται μέλος μιας ομάδας χάκερ με επικεφαλή τον Mr. Robot. Σκοπός της ομάδας; Η καταστροφή της εταιρίας κολοσσού Ε-Corp.

Alex Garland, “Ex machina” (Από Μηχανής, 2015): Η ταινία περιγράφει ένα πρωτοποριακό πείραμα. Σε αυτό ένας προγραμματιστής θα κληθεί να περάσει λίγες μέρες απομονωμένος με το αφεντικό του, έναν επιτυχημένο εφευρέτη και επιχειρηματία, στην βίλα του τελευταίου. Ένα ρομπότ με τεχνητή νοημοσύνη, τελευταίο δημιούργημα του ταλαντούχου εφευρέτη, φαίνεται να είναι το αντικείμενο του πειράματος.

Εδώ φτάνουμε στο τέλος των προτεινόμενων δημιουργημάτων. Ελπίζουμε να αφιερώσεις λίγο από τον χρόνο σου σε κάποιο από αυτά και να πάρεις μέσα από αυτό ερεθίσματα. Θυμήσου ωστόσο ότι οι προκλήσεις που απορρέουν για τα ανθρώπινα δικαιώματα μέσα από τις νέες τεχνολογίες, δεν είναι αποκύημα της φαντασίας, αλλά πραγματικές.

Γι’ αυτό σε καλούμε να αφιερώσεις τον χρόνο σου και στην ιστοσελίδα μας. Εδώ μπορείς να βρεις αρκετό υλικό με το οποίο θέτουμε προβληματισμούς και ενημερώνουμε το κοινό για τις δράσεις μας και την κατάσταση που επικρατεί. Ρίξε μια ματιά στην πλούσια αρθρογραφία που φιλοξενούμε από μέλη και συνεργάτες, τον Οδηγό Ασφαλούς Πλοήγησης, ο οποίος σου προσφέρει συμβουλές για να ενισχύσεις την ιδιωτικότητά σου όταν χρησιμοποιείς το διαδίκτυο, τις τελευταίες εξελίξεις από την επικαιρότητα και τις δράσεις μας, καθώς και τη συλλογή αποφάσεων δικαστηρίων τις οποίες περιγράφουμε με απλό και κατανοητό τρόπο. Πάντοτε μπορείς να έρθεις σε επαφή μαζί μας για να εκφράσεις τους προβληματισμούς σου και να μάθεις περισσότερα για την Homo Digitalis. Θυμήσου οτι η ομάδα μας είναι πάντα ανοιχτή σε νέα μέλη που ενδιαφέρονται για την προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην σύγχρονη ψηφιακή εποχή.