Η Ευρωπαϊκή Ένωση έκανε το πρώτο βήμα για την υιοθέτηση Οδηγίας που περιορίζει την ελευθερία έκφρασης στο Διαδίκτυο

Στις 20 Ιουνίου 2018 η Επιτροπή για τα Νομικά Θέματα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ψήφισε υπέρ της υιοθέτησης της Πρότασης Οδηγίας για την Πνευματική Ιδιοκτησία στην Ενιαία Ψηφιακή Αγορά.

Η Homo Digitalis πριν την ψήφιση της εν λόγω πρότασης οδηγίας είχε απευθυνθεί στον κ. Κώστα Χρυσόγονο, τον μοναδικό Έλληνα Ευρωβουλευτή μέλος της Επιτροπής για τα Νομικά Θέματα, ζητώντας του να εξετάσει προσεκτικά το άρθρο 13 του προς ψήφιση κειμένου.

Το άρθρο αυτό προβλέπει:

Άρθρο 13 
Χρήση προστατευόμενου περιεχομένου από παρόχους υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας που αποθηκεύουν και δίνουν πρόσβαση σε μεγάλο αριθμό έργων και άλλου υλικού που αναφορτώνονται από τους χρήστες τους

1. Οι πάροχοι υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας που αποθηκεύουν και παρέχουν στο κοινό πρόσβαση σε μεγάλο αριθμό έργων ή άλλου υλικού που αναφορτώνονται από τους χρήστες τους, λαμβάνουν, σε συνεργασία με τους δικαιούχους, μέτρα με σκοπό την εξασφάλιση της λειτουργίας των συμφωνιών που συνάπτονται με δικαιούχους για τη χρήση των έργων τους ή άλλου υλικού ή την αποτροπή της διαθεσιμότητας στις υπηρεσίες τους έργων ή άλλου υλικού πουπροσδιορίζονται από τους δικαιούχους, μέσω της συνεργασίας με τους παρόχους υπηρεσιών. Τα εν λόγω μέτρα, όπως η χρήση αποτελεσματικών τεχνολογιών αναγνώρισης περιεχομένου, είναι κατάλληλα και αναλογικά. Οι πάροχοι υπηρεσιών παρέχουν στους δικαιούχους επαρκή πληροφόρηση σχετικά με τη λειτουργία και την εφαρμογή των μέτρων, ενώ, όπου συντρέχει περίπτωση, υποβάλλουν και κατάλληλες αναφορές σχετικά με την αναγνώριση και τη χρήση των έργων και άλλου υλικού.
2. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι πάροχοι υπηρεσιών που αναφέρονται στην παράγραφο 1 καθιερώνουν μηχανισμούς παραπόνων και επανόρθωσης που είναι διαθέσιμοι στους χρήστες σε περίπτωση διαφορών σε σχέση με την εφαρμογή των μέτρων που αναφέρονται στην παράγραφο 1.
3. Τα κράτη μέλη διευκολύνουν, κατά περίπτωση, τη συνεργασία μεταξύ των παρόχων υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας και των δικαιούχων, μέσω διαλόγων με τα ενδιαφερόμενα μέρη, με σκοπό τον καθορισμό βέλτιστων πρακτικών, όπως κατάλληλων και αναλογικών τεχνολογιών αναγνώρισης περιεχομένου, λαμβάνοντας υπόψη μεταξύ άλλων και τη φύση των υπηρεσιών, τη διαθεσιμότητα των τεχνολογιών και την αποτελεσματικότητά τους ενόψει των τεχνολογικών εξελίξεων.

Συγκεκριμένα, η Homo Digitalis τόνισε ότι το άρθρο 13 μπορεί να αλλάξει τη μορφή του Διαδικτύου όπως την ξέρουμε μέχρι σήμερα, καθώς:

– Η δημιουργικότητα και η ελευθερία του λόγου θα πληγούν σημαντικά, καθώς οι αλγόριθμοι δεν είναι πάντα σε θέση να αναγνωρίσουν τη διαφορά ανάμεσα στη νόμιμη και στην παράνομη χρήση υλικού, το οποίο υπόκειται σε πνευματικά δικαιώματα, και το οποίο χρησιμοποιείται στην έρευνα, στο σχολιασμό ακόμη και για κριτική ή για σάτυρα. Αν η χρήση του υλικού αυτού ρυθμίζεται από αυτοματοποιημένα συστήματα, τα οποία λαμβάνουν αποφάσεις εφαρμόζοντας το γράμμα και όχι το πνεύμα του νόμου, η δημιουργικότητα και η ελευθερία του λόγου στο Διαδίκτυο θα περιοριστεί αναπόφευκτα.

– Δεν υπάρχουν τα κατάλληλα τεχνικά μέσα για την εφαρμογή του Άρθρου 13. Δεν υπάρχει μία τεχνολογία αναγνώρισης, η οποία να μπορεί να ελέγξει αποτελεσματικά όλες τις μορφές του υλικού που περιγράφονται στην Πρόταση της Οδηγίας, οι οποίες είναι κείμενο, ακουστική μορφή, βίντεο, εικόνες και λογισμικό. Συνεπώς, είναι παράλογο να περιμένουμε από τα δικαστήρια των 27 Κρατών-Μελών να αποφασίζουν διαρκώς ποια είναι τα καταλληλότερα τεχνικά μέσα για την εφαρμογή της Οδηγίας σε κάθε περίπτωση.

– Οι εταιρείες παροχής υπηρεσιών Διαδικτύου δε θα πρέπει να καταστούν υπεύθυνες για την εφαρμογή της νομοθεσίας για την πνευματική ιδιοκτησία, όπως προβλέπει το Άρθρο 13. Προκειμένου να διασφαλίσουν τη συμμόρφωσή τους και να αποφύγουν πρόστιμα και ποινές, οι εταιρείες θα προτιμήσουν να γίνουν υπερπροστατευτικές σε ό,τι αφορά στα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, περιορίζοντας την ελευθερία έκφρασης. Η παροχή του δικαιώματος να προβαίνουν σε διαγραφή περιεχόμενου για παραβίαση πνευματικής ιδιοκτησίας στις εταιρείες αυτές, θα δημιουργήσει μία υπερεξουσία, καθώς δεν προβλέπεται δυνατότητα προστασίας των χρηστών του Διαδικτύου απέναντι στις επικείμενες διαγραφές – ακόμα και αν το περιεχόμενό τους ήταν νόμιμο.

Ο κ. Χρυσόγονος πρότεινε την τροποποίηση του συγκεκριμένου άρθρου κατά τη διαδικασία ψήφισης. Δυστυχώς, η πρόταση του δεν έγινε δεκτή και το κείμενο υιοθετήθηκε από την Επιτροπή.

Παρόλα αυτά, αυτό ήταν μόλις το πρώτο στάδιο, από το οποίο πρέπει να περάσει η Πρόταση Οδηγίας έως ότου γίνει τμήμα της νομοθεσίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Πιθανότατα στις αρχές Ιουλίου, θα ακολουθήσει ψηφοφορία στην Ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με το κείμενο, το οποίο υπερψήφισε η Επιτροπή.

Στη συνέχεια, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της Ευρώπης θα πρέπει να συμφωνήσουν στο τελικό κείμενο που θα τεθεί προς ψήφιση ενώπιον του τελευταίου.

Τέλος, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα κληθεί να ψηφίσει σχετικά με τον αν η Πρόταση αυτή θα μετατραπεί σε Οδηγία. Αυτό αναμένεται να γίνει περί το Δεκέμβριο του 2018 ή τον Ιανουάριο του 2019.

Είναι προφανές ότι είμαστε ακόμα στην αρχή μιας μακράς διαδρομής για την υιοθέτηση της επίμαχης Οδηγίας. Η Homo Digitalis θα συνεχίσει να σε ενημερώνει διαρκώς για τις εξελίξεις, ενώ ταυτόχρονα θα αγωνίζεται με όλα τα μέσα που διαθέτει ώστε το Διαδίκτυο να παραμείνει ένα μέσο ελεύθερης έκφρασης και διάδοσης ιδεών.

Γράφει ο Εμμανουήλ Μανδράκης*

Με αφορμή το σκάνδαλο της Cambridge Analytica, οι περισσότεροι χρήστες των κοινωνικών δικτύων, ιδιαίτερα του Facebook,  ανησυχούν ιδιαίτερα για την ασφάλεια των προσωπικών τους δεδομένων. Πολλοί μάλιστα αποφάσισαν, είτε από φόβο, είτε από αντίδραση, να διαγράψουν τα προφίλ τους. Μία μεγάλη μερίδα των χρηστών αδιαφορούν για την παραβίαση της προσωπικής τους ζωής ή δεν γνωρίζουν τι συμβαίνει.

Σε κάθε περίπτωση, τα κοινωνικά δίκτυα έχουν φανεί να είναι χρήσιμα σε θέματα δικτύωσης και επικοινωνίας. Για να μπορούν οι χρήστες τους να απολαμβάνουν αυτές τις ευκολίες, χωρίς τους επικείμενους κινδύνους, θα πρέπει να ενημερώνονται. Τα κοινωνικά δίκτυα και η πρόσβασή τους στην προσωπική ζωή των χρηστών από την άλλη θα πρέπει να ρυθμίζονται και να ελέγχονται.

– Τι συνέβη με στο σκάνδαλο της Cambridge Analytica

Το σκάνδαλο της Cambridge Analytica ήρθε στην επιφάνεια, όταν γνωστοποιήθηκε πως προσωπικά στοιχεία εκατομμυρίων χρηστών του Facebook χρησιμοποιήθηκαν για πολιτική προπαγάνδα από την εν λόγω εταιρία. Εκτιμήσεις δείχνουν πως από το 2014 έως και σήμερα (2018), έχει συλλέξει προσωπικές πληροφορίες από 87 εκατομμύρια χρήστες. Οι πληροφορίες αυτές, λέγεται πως χρησιμοποιήθηκαν για επιρροή της κοινής γνώμης σε πολιτικά θέματα, έναντι αμοιβής. Οι χρήστες αυτοί δεν γνώριζαν εάν και πώς χρησιμοποιήθηκαν και χρησιμοποιούνται τα δεδομένα τους, ενώ οι περισσότεροι από αυτούς δεν έδωσαν ποτέ άδεια. (Kevin Roose, 2018)

Η είδηση αυτή έγινε γνωστή από υπάλληλο της εταιρίας Cambridge Analytica που κατήγγειλε την κατάχρηση αυτή των προσωπικών στοιχείων, ενώ τις ευθύνες θα αποδώσει η δικαιοσύνη. Στο σημείο αυτό δημιουργείται το ερώτημα κατά πόσο ο νόμος έχει προβλέψει να προστατέψει τους χρήστες και να εμποδίζει τέτοιες εταιρίες να παραβιάζουν την προσωπική ζωή των χρηστών του διαδικτύου. Επίσης οι ίδιοι οι χρήστες των κοινωνικών δικτύων, θα πρέπει να ενημερωθούν και να μάθουν ποιες ενδεχομένως λάθος συμπεριφορές μπορούν να τους εκθέσουν σε παρόμοιες συνέπειες.

Το Facebook σαν οντότητα, παρείχε τα μέσα για ανάπτυξη εφαρμογών ψυχαγωγίας, ενημέρωσης και διαφόρων διευκολύνσεων που για καλύτερη λειτουργικότητα, είχαν πρόσβαση σε προσωπικά στοιχεία. Εφαρμογές τύπου κουίζ, ζητούσαν πρόσβαση σε στοιχεία που δεν ήταν πραγματικά απαραίτητα για τη διεξαγωγή του κουίζ, όπως για παράδειγμα σε προσωπικά στοιχεία των φίλων των χρηστών. Με αυτόν τον τρόπο οι εφαρμογές αυτές απέκτησαν πρόσβαση σε στοιχεία ανθρώπων που δεν συναίνεσαν ποτέ, απλά από «απροσεξία» των φίλων τους.

– Μπορεί κανείς να προστατευτεί;

Οι χρήστες των κοινωνικών δικτύων θα πρέπει να ενημερώνονται διαρκώς σχετικά με το πώς μπορούν να προστατευτούν. Θα πρέπει να είναι επιφυλακτικοί σχετικά με τις πληροφορίες που μοιράζονται, ειδικά όταν μοιράζονται ευαίσθητα στοιχεία τους, ακόμα και τον ίδιο τους τον «ψηφιακό εαυτό». Για αρχή, πληροφορίες που μοιράζονται οι χρήστες και επιλέγουν να είναι δημόσιες προς όλους, θα είναι δημόσιες σε όλους.

Λέγοντας όλους, περιλαμβάνονται εταιρίες που εκμεταλλεύονται τις πληροφορίες αυτές, για κάποιον σκοπό, αν όχι απλά τα χρήματα. Στους περισσότερους χρήστες, η φωτογραφία προφίλ για παράδειγμα, είναι δημόσια, και απεικονίζει καθαρά το πρόσωπό τους. Αυτό παρέχει σε οποιονδήποτε την ικανότητα να δημιουργήσει μία τεράστια βάση δεδομένων, με όνομα επίθετο και αρκετά βιομετρικά χαρακτηριστικά για εφαρμογές αναγνώρισης προσώπων. Τα Likes (μου αρέσει) που κάνουν οι χρήστες στις διάφορες σελίδες και δημοσιεύσεις, παρέχουν αρκετές πληροφορίες για να γνωρίζει όποιος έχει πρόσβαση σε αυτές, επιθυμίες και προτιμήσεις.

Εκτός από το προφανές, πως οι πληροφορίες αυτές είναι πολύτιμες για εταιρίες προώθησης αγαθών (marketing), μπορεί και ο κοινωνικός περίγυρος να κρίνει τους «φίλους» του από τις προτιμήσεις του (likes), κάτι που αφήνει αρκετό χώρο και για καλλιέργεια στερεοτύπων.  Στον παρακάτω πίνακα  φαίνονται τα βήματα για να προστατεύσει κανείς τις πληροφορίες αυτές.

Πίνακας: Προστασία ιδιωτικότητας των Likes (O’Donnell, 2018)

Επιπλέον, οι χρήστες των κοινωνικών δικτύων μπορούν να ελέγχουν με ποιους μοιράζονται άλλες ευαίσθητες πληροφορίες, όπως δημοσιεύσεις και τοποθεσία. Η τελευταία πληροφορία χρησιμοποιείται από ασφαλιστικές για να αποφύγουν αποζημιώσεις σε περιπτώσεις διαρρήξεων. (Pleasance, 2015) Θα πρέπει λοιπόν οι χρήστες να δημοσιεύουν υπεύθυνα, ειδικά όταν επιλέγουν η δημοσίευση να είναι δημόσια.

– Οι ανέσεις των κοινωνικών δικτύων

Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν σίγουρα λάβει την δική τους θέση στην καθημερινότητα και όχι άδικα. Έχουν φέρει την επικοινωνία και την δικτύωση σε άλλη διάσταση, όπου μπορεί κανείς να διατηρήσει μία σχέση από απόσταση ή να κρατήσει επαφές με τον παλιό του συμμαθητή με μεγαλύτερη ευκολία από ότι παλαιότερα. Στην πλευρά των εταιριών πάλι, έχει κάνει την προώθηση προϊόντων πιο εύκολη και πιο στοχευμένη.

Το τελευταίο δεν είναι απαραίτητα κακό. Εξάλλου, το κόστος της προώθησης μεταφέρεται στο τελικό προϊόν και το πληρώνει ο καταναλωτής. Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν πηγή ενημέρωσης αλλά και παραπληροφόρησης, πάντα πρέπει κανείς να ελέγχει τις πηγές του. Τα κοινωνικά δίκτυα είναι μία άνεση που θεωρείται δεδομένη και παρέχεται δωρεάν, με μοναδικό κόστος τις προσωπικές πληροφορίες των χρηστών.

Πρέπει λοιπόν οι χρήστες να ελέγχουν τι πληρώνουν κάθε φορά για αυτό που απολαμβάνουν, και να αποφασίζουν αν αυτό αξίζει. Να είναι καχύποπτοι όταν μία εφαρμογή ζητάει άσχετες πληροφορίες. Είναι λογικό μια εφαρμογή για τον καιρό να ζητάει πρόσβαση στην τοποθεσία αλλά όχι στις φωτογραφίες ή στις προτιμήσεις (likes).

*Ο Εμμανουήλ Μανδράκης είναι Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Υπολογιστών με ειδίκευση στη Νανοτεχνολογία. Εργάζεται στον οργανισμό CSEM (Swiss Center for Electronics and Microtechnology) στην Ελβετία. Τον ενδιαφέρει η επικαιρότητα και η αξιόπιστη ενημέρωση και ασχολείται με θέματα που αφορούν νέες τεχνολογίες.

Βιβλιογραφία

Kevin Roose. (2018, April 10). Facebook’s other critics: Its viral stars. The New York Times International Edition, 7.

Kharpal, A. (2018, March 22). CNBC. Retrieved April 26, 2018, from https://www.cnbc.com/2018/03/22/mark-zuckerberg-facebook-ceo-apology-what-he-said-on-the-data-breach.html

Michelle Castillo. (2018, February 6). CNBC. Retrieved April 26, 2018, from https://www.cnbc.com/2018/02/06/comedian-jim-carrey-delete-your-facebook-account-and-dump-the-stock.html

O’Donnell, A. (2018, April 10). Lifewire. Retrieved April 26, 2018, from https://www.lifewire.com/hide-your-likes-on-facebook-2487308

Pleasance, C. (2015, April 23). Mail Online. Retrieved April 26, 2018, from https://www.dailymail.co.uk/news/article-3051671/Holidaymakers-post-information-trips-Facebook-face-having-insurance-claims-rejected-home-targeted-burglars-away.html

Είκοσι πέντε χρόνια μετά την ίδρυση της Ευρωπαϊκής ενιαίας αγοράς, οι Ευρωπαίοι καταναλωτές κερδίζουν τη θέση τους μέσα σε αυτή

Γράφει ο Στέφανος Βιτωράτος

Ο Κανονισμός 2018/302 της 28ης Φεβρουαρίου 2018 ενάντια στο «γεωγραφικό αποκλεισμό» αναφορικά με το ηλεκτρονικό εμπόριο και τις υπηρεσίες (ή αλλιώς «geo-blocking» όπως είναι ευρύτερα γνωστό), είναι εδώ και στοχεύει να αντιμετωπίσει τις διακρίσεις στην πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες θέτοντας τέρμα σε φαινόμενα κανονιστικής ασυμμετρίας μεταξύ των χωρών-μελών.

Ο νέος κανονισμός μειώνει σημαντικά τους συχνά αδικαιολόγητους περιορισμούς και αποτελεί έτσι ένα από τα σημαντικότερα βήματα προς την κατεύθυνση μιας πραγματικά ενιαίας αγοράς για τους καταναλωτές. Ωστόσο, θα μπορούσε η ρύθμιση να χαρακτηριστεί αποσπασματική, καθώς οι περιορισμοί δεν εξαλείφονται πλήρως.

– Τι είναι το Geo-blocking;

Αλλά ας τα πάρουμε με τη σειρά: Τι εννοούμε με τον όρο Geo-blocking;

Είναι μια μορφή τεχνολογικού προστατευτισμού, η οποία περιορίζει την πρόσβαση στο διαδικτυακό περιεχόμενο βάσει της γεωγραφικής θέσης του χρήστη. Η ακριβής τοποθεσία του χρήστη εντοπίζεται χρησιμοποιώντας τεχνικές γεωγραφικού προσδιορισμού, όπως ο έλεγχος της διεύθυνσης IP, επιτρέποντας έτσι στο σύστημα να εγκρίνει ή να αρνηθεί την πρόσβαση σε συγκεκριμένο περιεχόμενο.

Το geo-blocking συνδέεται κυρίως με περιορισμούς στην πρόσβαση σε περιεχόμενο πολυμέσων, όπως ταινίες, τηλεοπτικές εκπομπές ή και τραγούδια για λόγους πνευματικής ιδιοκτησίας και αδειοδότησης. Πόσοι δεν έχετε έρθει αντιμέτωποι με το μήνυμα «Το περιεχόμενο δεν είναι διαθέσιμο στη χώρα σας»;

Αυτή ωστόσο είναι μία μόνο έκφανσή του, καθώς το geo-blocking χρησιμοποιείται ακόμα και για την επιβολή διακρίσεων στις τιμές σε ηλεκτρονικά καταστήματα. Παρατηρούνται φαινόμενα όπου χρήστες αγοράζουν προϊόντα online από ξένες εκδόσεις ιστοτόπων σε πολύ υψηλότερες τιμές από ότι οι εγχώριοι χρήστες του ιστοτόπου. Ή είναι αντίστοιχα πιθανό ο ιστότοπος να δεχτεί μια τραπεζική κάρτα μόνο από τη χώρα της έδρας του ή ακόμα και να σας ανακατευθύνει σε ένα ηλεκτρονικό κατάστημα της χώρας σας.

– Γιατί είναι σημαντικό βήμα;

Ήδη από τις 6 Μαΐου 2015, η Ευρωπαϊκή Ένωση ανακοίνωσε την υιοθέτηση της στρατηγικής της για την «ενιαία ψηφιακή αγορά». Το σκεπτικό ήταν ότι ακόμα πολλοί Ευρωπαίοι δε μπορούν να χρησιμοποιήσουν ηλεκτρονικές υπηρεσίες που είναι διαθέσιμες σε άλλες χώρες της ΕΕ χωρίς καμία αιτιολόγηση, ή  ενδεχομένως μιλώντας για εμπόριο, να μεταφέρονται σε εγχώριο ιστότοπο με διαφορετικές τιμές. Τα φαινόμενα αυτά δε συνάδουν με την ιδέα της ενιαίας αγοράς.

Από τα προαναφερθέντα καταλαβαίνουμε ότι η ιδέα είναι απλή: ο καταναλωτής να έχει πρόσβαση σε ίδιες τιμές, σε όλα τα προϊόντα, σε όλες τις χώρες χωρίς γεωγραφικές διακρίσεις για εμπορικούς σκοπούς. Δε νοούνται περιορισμοί εξαρτώμενοι από την εθνικότητα ή τη μόνιμη κατοικία, ούτε νοείται να επιβάλλεται διαφορετική τιμολόγηση ανάλογα με τη χώρα προέλευσης του χρήστη.

Η ιδέα είναι σωστή, παρολαυτα το τελικό κείμενο του Κανονισμού, αντιμετωπίζει μόνο τρεις πολύ συγκεκριμένες περιπτώσεις geo-blocking και πιο συγκεκριμένα αναφορικά με:

i) Τις ψηφιακές υπηρεσίες, όπως η διαδικτυακή αποθήκευση δεδομένων (cloud) και η φιλοξενία ιστοσελίδων (web-hosting), οι οποίες πρέπει να είναι προσβάσιμες σε πελάτες από όλη την Ευρώπη.

ii) Τις υπηρεσίες που παρέχονται σε μια συγκεκριμένη φυσική τοποθεσία, όπως η ενοικίαση αυτοκινήτου, οι οποίες πρέπει να είναι διαθέσιμες σε όλους ανεξαρτήτου τοποθεσίας.

iii) Την πώληση αγαθών ανεξάρτητα από το κράτος μέλος από το οποίο ο χρήστης αποκτά πρόσβαση στον ιστότοπο.

– Τι μένει να γίνει;

Από τα παραπάνω όμως, όπως ενδεχομένως παρατηρείτε, εξαιρούνται μεταξύ άλλων, οι ψηφιακές υπηρεσίες που ενέχουν πνευματικά δικαιώματα. Οι περιορισμοί σχετικά με τα ψηφιακά μέσα δεν περιλαμβάνονται σε αυτό το γύρο οικοδόμησης της ενιαίας ψηφιακής αγοράς της ΕΕ και αυτό εξαιτίας της έντονης πίεσης από τη βιομηχανία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και της προστατευτικής συμπεριφοράς από πολλές εθνικές κυβερνήσεις.

Προϊόντα όπως ταινίες, σειρές, ηλεκτρονικά βιβλία, βιντεοπαιχνίδια και μουσική εξαιρέθηκαν από το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού. Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Ότι ένας Βέλγος συνδρομητής ιστοτόπου που παρέχει σειρές και ταινίες μπορεί να έχει διαφορετική πρόσβαση σε περιεχόμενο από τον αντίστοιχο Έλληνα χρήστη του ίδιου ιστοτόπου. Αυτή η έκπτωση από το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού επιτρέπει στους προμηθευτές να εξακολουθούν να αποκλείουν γεωγραφικά τις ηλεκτρονικές υπηρεσίες που εμπεριέχουν περιεχόμενο που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα.

Το παρήγορο είναι ότι ο νομοθέτης συμφώνησε  σε μια «ρήτρα επανεξέτασης» του εν λόγω ζητήματος με ορίζοντα διετίας, μέχρι το τέλος του 2020. Μέχρι τότε, οι νέοι πολιτικοί συσχετισμοί που θα έχουν διαμορφωθεί, καθώς θα έχει εκλεγεί νέο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και θα έχει αναλάβει μια νέα Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ίσως καταφέρουν να κάμψουν τις αντιστάσεις της βιομηχανίας.

Το δίχως άλλο, ο κανονισμός αυτός, ο οποίος θα αρχίσει να εφαρμόζεται από τις 3 Δεκεμβρίου 2018, είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα βήματα προς την κατεύθυνση μιας πραγματικής ενιαίας αγοράς για τους καταναλωτές. Θα έρθει για να συμπληρώσει και άλλα επιτεύγματα από το 2017, όπως ο τερματισμός των χρεώσεων περιαγωγής για τα κινητά τηλέφωνα και η διασυνοριακή φορητότητα για συνδρομές μέσω διαδικτύου.

Η ΕΕ εργάζεται επί μακρόν προς την κατεύθυνσης της ενιαίας ψηφιακή αγοράς, της ισότητας,  της πολυφωνίας και της πολυμορφίας και αυτό φαίνεται στην πράξη. Ποιος όμως θα κερδίσει στην τελική διελκυστίνδα με τη βιομηχανία;

Ενισχυτικός παράγοντας ή κίνδυνος για την ελευθερία της έκφρασης;

Γράφει ο Κωνσταντίνος Κακαβούλης

Η ανωνυμία αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο των δημοκρατιών, που σέβονται και προωθούν την ελευθερία της έκφρασης και το διάλογο. Το δικαίωμα στον ανώνυμο λόγο ενισχύει την επιθυμία των πολιτών να εκφράσουν τις απόψεις τους δημόσια, ανεξάρτητα από το θάρρος τους ή το πόσο δημοφιλείς είναι οι απόψεις τους. Ο ανώνυμος λόγος ενισχύει τη συμμετοχή στα κοινά. Έτσι, είναι δυνατό να εκφραστούν απόψεις της μειονότητας και απόψεις που έρχονται σε αντίθεση με την εξουσία ή ασκούν κριτική σε αυτή.

Μία δημοκρατία για να λειτουργήσει σωστά προϋποθέτει κριτική. Η αξία του ανώνυμου λόγου γίνεται ακόμη πιο φανερή σε μη δημοκρατικά ή μη φιλελεύθερα καθεστώτα. Η αποκατάσταση της δημοκρατίας έχει συχνά ως εφαλτήριο κείμενα, βιβλία και προκηρύξεις αγνώστου πατρότητας, τα οποία αμφισβητούν το υπάρχον απολυταρχικό καθεστώς και επιζητούν την αντικατάσταση του.

Δε χρειάζεται βεβαίως να φτάσουμε σε τέτοιες ακραίες καταστάσεις για να εκτιμήσουμε την αξία του ανώνυμου λόγου. Ζώντας σε μία δημοκρατική κοινωνία, πρέπει να είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε την αξία του. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναφερθεί ότι η προστασία της ελευθερίας της έκφρασης περιλαμβάνει τον ανώνυμο λόγο.

Η έκφραση στο Διαδίκτυο είναι κατά βάση ανώνυμη. Σαφώς, η ανωνυμία δεν προφυλάσσει μόνο τον καλό λόγο, δηλαδή το λόγο που προάγει τη δημοκρατία και το διάλογο. Προστατεύει και τον ψευδή, παράνομο, ανήθικο και προσβλητικό λόγο. Είτε αφορά σε πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές, ακόμη και καλλιτεχνικές συζητήσεις, τέτοια παραδείγματα κακού λόγου, υπάρχουν παντού στο Διαδίκτυο.

Η ασφάλεια που προσφέρει η ανωνυμία ωθεί πολλούς χρήστες του Διαδικτύου σε χρήση χυδαίου, προσβλητικού ή ψευδούς λόγου. Το φαινόμενο του bullying μέσω του Διαδικτύου έχει ως αιτία –μεταξύ άλλων- και τη δυνατότητα των χρηστών του Διαδικτύου να αποκρύψουν την πραγματική τους ταυτότητα. Όμως ας μην ξεχνάμε ότι το Διαδίκτυο έχει δημιουργηθεί από ανθρώπους για τους ανθρώπους. Η αυτορύθμισή του και η καλή του χρήση εναπόκειται στους ίδιους τους χρήστες του.

Η χρήση της ανωνυμίας για την προώθηση παράνομων δραστηριοτήτων είναι μεν ανησυχητική, όμως μπορεί να αντιμετωπιστεί. Οι αστυνομικές και οι δικαστικές αρχές έχουν τη δυνατότητα να εντοπίσουν οποιοδήποτε χρήστη έχει προβεί σε αυτές και να τον οδηγήσουν στη δικαιοσύνη. Αυτό μπορεί να μην είναι πάντα πολύ εύκολο, όμως σε κάθε περίπτωση είναι εφικτό. Ακόμη και οι χρήστες οι οποίοι χρησιμοποιούν τα πιο σύγχρονα και αποτελεσματικά μέσα κρυπτογράφησης, μπορούν να αποκαλυφθούν.

Η χρήση ψευδούς και προσβλητικού λόγου υπό την κάλυψη της ανωνυμίας είναι κάτι που μπορεί να αντιμετωπιστεί από την ίδια τη φύση του Διαδικτύου και τους χρήστες του. Πρώτον, η αμεσότητα και η διαδραστικότητα του Διαδικτύου διασφαλίζουν ότι ο θιγόμενος έχει άμεση πρόσβαση στο προσβλητικό προς αυτόν περιεχόμενο. Έχει επίσης το δικαίωμα να απαντήσει άμεσα.

Μάλιστα, τα δικαιώματα αυτά είναι δωρεάν, μία δυνατότητα που δεν παρέχεται από κανένα άλλο μέσο επικοινωνίας σε τόσο ευρεία κλίμακα. Στην απάντηση του θιγόμενου έχουν πρόσβαση όσα άτομα είχαν πρόσβαση και στο αρχικό περιεχόμενο, αν όχι περισσότερα. Τρίτα άτομα που ενδιαφέρονται για την αποκάλυψη της αλήθειας μπορούν επίσης να ενεργήσουν με τον ίδιο τρόπο ή να εισφέρουν στην προσπάθεια του θιγόμενου. Στην πράξη, οτιδήποτε δημοσιεύεται στο Διαδίκτυο είναι προσβάσιμο από όλους. Αυτό σημαίνει ότι όλοι μπορούν να ελέγξουν και να σχολιάσουν την ακρίβεια του.

Δεύτερον, η αξιοπιστία του Διαδικτύου διασφαλίζει ότι μία ανώνυμη μορφή έκφρασης πρέπει να εμπεριέχει σοβαρό περιεχόμενο. Αν κάποιος επιθυμεί να δημοσιεύσει κάτι ανώνυμα, πρέπει τουλάχιστον να διασφαλίσει ότι το περιεχόμενο είναι αληθές και σοβαρό, αν φυσικά επιθυμεί η δημοσίευση του να θεωρηθεί αξιόπιστη. Μία ανώνυμη δημοσίευση δύσκολα θα μπορέσει να αποκτήσει τη δημοσιότητα που θα αποκτήσει μία δημοσίευση από μία ιστοσελίδα, η οποία έχει κερδίσει την εμπιστοσύνη του κοινού μην δημοσιεύοντας αναληθές περιεχόμενο. Έτσι μία είδηση από ένα ανώνυμο blog, δύσκολα θα μπορέσει να ανταγωνιστεί σε δημοσιότητα μία δημοσίευση στον Guardian ή στη Le Monde. Η αξιοπιστία του Διαδικτύου διασφαλίζει με αυτό τον τρόπο ότι το ψευδές περιεχόμενο περιορίζεται και η αναλήθεια του τελικά αποκαλύπτεται.

Η ανωνυμία του Διαδικτύου συνεπάγεται ότι ο καθένας μπορεί να εκφράσει την άποψή του δημόσια και να ακουστεί από δισεκατομμύρια ανθρώπους. Συνεπάγεται όμως και τη δυνατότητα δισεκατομμυρίων ανθρώπων να ελέγξουν και να σχολιάσουν αυτή την άποψη. Η ανωνυμία εξασφαλίζει τη δυνατότητα πολλές και διαφορετικές φωνές να ακουστούν στο Διαδίκτυο. Όσο όλοι μας, ως χρήστες του Διαδικτύου, στεκόμαστε κριτικά απέναντι σε αυτά που μας επικοινωνούνται, δεν έχουμε τίποτα να φοβηθούμε από την ανωνυμία. Η ελευθερία της έκφρασης δεν είναι νοητή χωρίς την προστασία του ανώνυμου λόγου.

Όταν χρησιμοποιείτε το Διαδίκτυο, να θυμάστε πάντα ότι μπορείτε να διαβάσετε, να προβληματιστείτε, να αμφισβητήσετε, να ψάξετε –και κυρίως να εκφράσετε την άποψή σας. Το Διαδίκτυο είναι το καλύτερο μέσο που υπάρχει για την απόλυτη επίτευξη της ελευθερίας της έκφρασης. Το σε ποιο βαθμό θα το επιτύχουμε είναι στο χέρι όλων μας.

“Ας μην ξεχνάμε ότι το Διαδίκτυο έχει δημιουργηθεί από ανθρώπους για τους ανθρώπους. Η αυτορύθμισή του και η καλή του χρήση εναπόκειται στους ίδιους τους χρήστες του.”